ماساتوشی کوشیبا کیست؟
اخترشناس ژاپنی
ماساتوشی کوشیبا (Masatoshi Koshiba) فیزیکدان برجسته ذرات بنیادی و اخترفیزیکدان اهل ژاپن بود که در نوزدهم سپتامبر ۱۹۲۶ در شهر تویوهاشی در استان آیچی ژاپن متولد شد و در دوازدهم نوامبر ۲۰۲۰ در توکیو درگذشت. او در جهان علم به عنوان یکی از بنیانگذاران اصلی «اخترشناسی نوترینویی» شناخته میشود؛ شاخهای که به دانشمندان اجازه داد به جای تکیه صرف بر نور و امواج الکترومغناطیسی، از طریق ذرات بنیادی و شبحوار نوترینو به اعماق کیهان و قلب ستارگان نگاه کنند.
مسیر تحصیل و زندگی علمی
کوشیبا در دوران نوجوانی آرزو داشت وارد ارتش یا نیروی دریایی شود، اما ابتلا به بیماری فلج اطفال در سنین پایین باعث شد از نظر جسمی امکان حضور در خدمات نظامی را نداشته باشد و مسیر زندگیاش به سمت علم و فیزیک تغییر کند. او تحصیلات کارشناسی خود را در دانشگاه توکیو به پایان رساند و برای ادامه تحصیل در مقطع دکترا به ایالات متحده رفت و در سال ۱۹۵۵ از دانشگاه روچستر در نیویورک مدرک دکترای فیزیک دریافت کرد. پس از مدتی پژوهش در دانشگاه شیکاگو، به ژاپن بازگشت و به عنوان استاد در دانشگاه توکیو مشغول به کار شد و هدایت پروژههای بزرگی را در زمینه فیزیک ذرات بر عهده گرفت.
بزرگترین دستاورد: شکار نوترینوهای کیهانی و آشکارساز کامیوکانده
نوترینوها ذرات بنیادی بدون بار الکتریکی و با جرمی بسیار ناچیز هستند که در واکنشهای هستهای درون ستارگان تولید میشوند. این ذرات به قدری با ماده برهمکنش ضعیفی دارند که در هر ثانیه تریلیونها نوترینو بدون هیچ مانعی از بدن انسان و کل کره زمین عبور میکنند؛ به همین دلیل ردیابی آنها یکی از دشوارترین چالشهای فیزیک تجربی بود.
کوشیبا در دهه ۱۹۸۰ میلادی با جسارت علمی بالا، طراحی و ساخت آشکارساز عظیم کامیوکانده (Kamiokande) را در عمق ۱۰۰۰ متری زیر زمین در یک معدن روی متروکه در منطقه کامیوکا هدایت کرد. هدف از قرار دادن این آزمایشگاه در اعماق زمین، جلوگیری از تداخل پرتوهای کیهانی با آزمایش بود. این آشکارساز شامل یک مخزن استوانهای غولپیکر حاوی حدود ۳۰۰۰ تن آب فوقخالص بود که دیوارههای آن با هزاران حسگر نوری بسیار حساس پوشانده شده بودند تا در صورت برخورد نادر یک نوترینو با مولکولهای آب، درخشش بسیار ضعیف حاصل از آن (تابش چرنکوف) را ثبت کنند.
رصد تاریخی ابرنواختر 1987A و مسئله نوترینوهای خورشیدی
نقطه عطف زندگی حرفهای کوشیبا در فوریه سال ۱۹۸۷ رقم خورد. در آن زمان، نور حاصل از انفجار یک ستاره غولپیکر در کهکشان همسایه (ابر ماژلانی بزرگ) که به نام ابرنواختر 1987A شناخته میشود، به زمین رسید. آشکارساز کامیوکانده موفق شد ۱۲ ذره نوترینو را که در لحظه فروپاشی هسته این ستاره آزاد شده بودند، ردیابی کند. این نخستین بار در تاریخ بشریت بود که نوترینوهایی از خارج از منظومه شمسی شناسایی میشدند. این کشف به صورت تجربی نظریههای اخترفیزیک درباره چگونگی مرگ ستارگان پرجرم و تولید انرژی در آنها را تأیید کرد.
علاوه بر این، کوشیبا توانست نوترینوهای گسیلشده از خورشید را نیز با دقت بالا ردیابی کند و یافتههای پیشین دانشمند آمریکایی، ریموند دیویس جونیور، را تأیید نماید. تحقیقات او نشان داد تعداد نوترینوهای خورشیدی که به زمین میرسند کمتر از پیشبینیهای نظری است؛ معمایی که بعدها با کشف پدیده «نوسان نوترینو» (تغییر نوع نوترینوها در مسیر حرکت و اثبات جرمدار بودن آنها) توسط شاگردش تاکاآکی کاجیتا حل شد.
افتخارات و میراث علمی
در سال ۲۰۰۲ میلادی، آکادمی سلطنتی علوم سوئد جایزه نوبل فیزیک را به پاس مشارکتهای پیشگامانه در اخترفیزیک و بهویژه آشکارسازی نوترینوهای کیهانی، به صورت مشترک به ماساتوشی کوشیبا و ریموند دیویس جونیور اعطا کرد (بخش دیگر این جایزه به ریکاردو جیاکونی برای پژوهشهایش در اخترشناسی پرتو ایکس رسید).
کوشیبا پس از دریافت جایزه نوبل، بخش بزرگی از مبلغ جایزه خود را صرف تأسیس بنیاد «کوشیبا» برای حمایت از پژوهشهای علمی و آموزش نسل جوان فیزیکدانان کرد. همچنین او بر ساخت نسخه بسیار بزرگتر و پیشرفتهتر این آشکارساز به نام سوپرکامیوکانده نظارت داشت که همچنان یکی از مهمترین مراکز پژوهش فیزیک ذرات و اخترفیزیک در جهان به شمار میرود.