موشک بالستیک قاره‌پیمای سری «ترایدنت» (Trident) در واقع نام خانواده‌ای از موشک‌های بالستیک پرتاب‌شونده از زیردریایی (SLBM) است که ستون فقرات بازدارندگی هسته‌ای دریایی ایالات متحده و بریتانیا را تشکیل می‌دهد. واژه «ترایدنت» به معنای «سه‌شاخ» است و به نیزهٔ پوزئیدون، خدای دریا در اساطیر روم باستان، اشاره دارد. این موشک‌ها برای پرتاب از زیردریایی‌های هسته‌ای در زیر آب طراحی شده‌اند و می‌توانند اهدافی را در فواصل قاره‌ای مورد اصابت قرار دهند.
تاریخچه و توسعه: از C4 تا D5
سری ترایدنت توسط شرکت لاکهید (اکنون لاکهید مارتین) برای نیروی دریایی آمریکا توسعه یافت تا جایگزین موشک‌های قدیمی‌تر پوزئیدون شود. این خانواده دو نسل اصلی را شامل می‌شود.
نخستین نسل، ترایدنت I یا C4، در سال ۱۹۷۹ وارد خدمت شد. این موشک سه‌مرحله‌ای با سوخت جامد، طولی حدود ۱۰ متر و قطری حدود ۱.۸ متر داشت و وزن آن حدود ۳۳ هزار کیلوگرم بود. برد آن حدود ۷۲۰۰ کیلومتر بود و می‌توانست تا ۸ کلاهک حمل کند. ترایدنت I پاسخی به نیاز نیروی دریایی برای افزایش برد و توانمندی در برابر پیشرفت‌های ضدزیردریایی شوروی بود. این نسخه در سال ۱۹۹۰ بازنشسته شد.
نسل دوم و بسیار پیشرفته‌تر، ترایدنت II یا D5، از سال ۱۹۹۰ در خدمت قرار گرفت و هنوز ستون فقرات نیروی دریایی آمریکا و بریتانیا است. تمرکز طراحی D5 برخلاف C4، علاوه بر برد، بر دقت برای انجام مأموریت‌های ضدنیرو (Counterforce) بود. این موشک به طور مداوم ارتقا یافته و قرار است تا دهه ۲۰۸۰ میلادی در خدمت بماند.
مشخصات فنی و توانمندی‌ها، با تمرکز بر ترایدنت II D5
نسخه D5 یک سیستم تسلیحاتی بسیار پیچیده و توانمند است. این موشک از نوع بالستیک پرتاب‌شونده از زیردریایی با برد قاره‌ای است و پیشرانه آن سه‌مرحله‌ای با سوخت جامد است. طول آن حدود ۱۳.۴ متر و قطر آن حدود ۲.۱۱ متر است. وزن پرتاب آن حدود ۵۹ هزار کیلوگرم، یعنی نزدیک به ۵۹ تن، است. برد آن بسته به وزن کلاهک بین ۷۴۰۰ تا ۱۲۰۰۰ کیلومتر گزارش می‌شود. سرعت حداکثر آن بیش از ماخ ۲۰، حدود ۲۱ هزار و ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت، است. هدایت آن اینرسی‌سنجی است و با سیستم موقعیت‌یاب جهانی (GPS) به‌روزرسانی می‌شود. دقت آن از نظر CEP حدود ۹۰ متر است. این موشک می‌تواند تا ۸ کلاهک مستقل هدف‌گیر (MIRV) از نوع Mk-4 یا Mk-5 حمل کند. توان کلاهک‌ها می‌تواند W76 با حدود ۱۰۰ کیلوتن یا W88 با حدود ۴۷۵ کیلوتن باشد. بستر پرتاب آن زیردریایی‌های کلاس اوهایو در آمریکا و کلاس ونگارد در بریتانیا است.
نکته کلیدی درباره کلاهک‌ها این است که اگرچه موشک از نظر فنی قادر به حمل ۸ تا ۱۲ کلاهک است، اما بر اساس معاهدات کنترل تسلیحات مانند START، تعداد کلاهک‌های عملیاتی آن به طور قابل توجهی کاهش یافته است. برای مثال، بریتانیا پس از بازنگری دفاعی سال ۱۹۹۸، تعداد کلاهک‌های هر موشک خود را به ۳ عدد و کل ذخیره هر زیردریایی را به ۴۸ عدد محدود کرده است.
استقرار و کاربری عملیاتی
موشک‌های ترایدنت II D5 در دو کشور مستقر هستند و بخش اصلی مثلث هسته‌ای (Nuclear Triad) آن‌ها را در حوزه دریا تشکیل می‌دهند.
در ایالات متحده، این موشک‌ها بر روی زیردریایی‌های موشک‌انداز بالستیک هسته‌ای (SSBN) کلاس اوهایو مستقر هستند. هر زیردریایی اوهایو می‌تواند تا ۲۴ موشک ترایدنت حمل کند. موشک‌های زیردریایی‌های آمریکایی حدود ۷۰ درصد از توان بازدارندگی استراتژیک این کشور را تشکیل می‌دهند.
در بریتانیا، این کشور تنها قدرت هسته‌ای اروپایی است که از این موشک استفاده می‌کند. موشک‌های ترایدنت II D5 بر روی زیردریایی‌های کلاس ونگارد (Vanguard) نیروی دریایی سلطنتی مستقر هستند. بریتانیا مالکیت ۵۸ موشک را در اختیار دارد که در یک استخر مشترک با آمریکا در پایگاه کینگز بی (King’s Bay) نگهداری می‌شوند. هر زیردریایی ونگارد دارای ۱۶ لوله پرتاب موشک است.
برنامه‌های نوسازی و آینده
موشک ترایدنت II D5 برای ماندن در خدمت تا دهه‌های آینده، تحت برنامه‌های جامع ارتقا قرار گرفته است. برنامه تمدید عمر (D5LE) که در سال ۲۰۱۷ تکمیل شد، با جایگزینی قطعات فرسوده، عمر مفید موشک را از ۳۰ سال به ۴۴ سال افزایش داد تا بتواند تا دهه ۲۰۴۰ میلادی عملیاتی بماند. برنامه تمدید عمر دوم (D5LE2) نیز در حال حاضر در حال اجراست و هدف آن حفظ اعتبار و کارایی موشک تا دهه ۲۰۴۰ و فراتر از آن است. موشک‌های ارتقایافته D5LE2 قرار است بر روی نسل جدید زیردریایی‌های کلاس کلمبیا در آمریکا و کلاس دریدنوت در بریتانیا، که جایگزین کلاس‌های اوهایو و ونگارد خواهند شد، مستقر شوند. نیروی دریایی آمریکا قراردادهای متعددی برای طراحی و توسعه این نسخه با لاکهید مارتین منعقد کرده است.
جمع‌بندی و اهمیت استراتژیک
موشک بالستیک قاره‌پیمای ترایدنت، به ویژه نسخه II D5، یک سیستم تسلیحاتی حیاتی و نمادین است. ویژگی‌های کلیدی آن، یعنی قابلیت پرتاب از زیر آب، برد بسیار زیاد، دقت بالا و توان حمل چندین کلاهک هسته‌ای مستقل، آن را به ابزاری ایده‌آل برای «حمله دوم» (Second Strike) تبدیل کرده است. به این معنا که حتی اگر خاک آمریکا یا بریتانیا مورد حمله هسته‌ای قرار گیرد، زیردریایی‌های حامل این موشک‌ها در اعماق اقیانوس‌ها زنده می‌مانند و می‌توانند ضربه‌ای تلافی‌جویانه و ویرانگر وارد کنند. همین ویژگی، ترایدنت را به سنگ بنای سیاست بازدارندگی هسته‌ای غرب و یکی از مهم‌ترین سلاح‌های استراتژیک در جهان امروز تبدیل کرده است.