در تاریخ معاصر پاکستان، نام دکتر سمر مبارک مند با یکی از حساسترین و سرنوشتسازترین لحظات این کشور گره خورده است: روزی که پاکستان با انجام آزمایشهای هستهای، بهعنوان نخستین کشور اسلامی جهان به قدرت هستهای تبدیل شد. او نه تنها یک فیزیکدان هستهای برجسته، بلکه استراتژیستی علمی بود که در سایه تحریمها و فشارهای بینالمللی، زیرساخت دفاعی پاکستان را پایهگذاری کرد.
تولد، تحصیلات و آغاز مسیر علمی
سمر مبارک مند در ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۲ در شهر راولپندی، در استان پنجاب (که در آن زمان بخشی از هند بریتانیا بود) به دنیا آمد. او اصالتاً از خانوادهای پنجابی بود که ریشهشان به هوشیارپور در پنجاب شرقی میرسید.
مسیر تحصیلی او از همان ابتدا درخشان بود. در سال ۱۹۵۶ در لاهور تحصیلات خود را آغاز کرد و در کالج سنت آنتونی ثبتنام کرد. سپس وارد دانشگاه دولتی کالج لاهور شد و در سال ۱۹۶۲ مدرک کارشناسی ارشد فیزیک را با مدال افتخار آکادمیک دریافت کرد.
او برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت و در دانشگاه آکسفورد در مقطع دکتری در رشته فیزیک هستهای تجربی مشغول به تحصیل شد. استاد راهنمای او دنیس ویلکینسون (D. H. Wilkinson) بود، فیزیکدان برجستهای که بعدها به ریاست انجمن فیزیک بریتانیا رسید. مبارک مند در سال ۱۹۶۶ دکترای خود را از آکسفورد دریافت کرد. زمینه تخصصی او در این دوره، طیفسنجی پرتو گاما (Gamma Spectroscopy) و توسعه تجربی شتابدهنده خطی (Linear Accelerator) بود؛ حوزههایی که بعدها پایههای فنی برنامه هستهای پاکستان را شکل دادند.
ورود به برنامه هستهای و دوران طولانی خدمت در PAEC
مبارک مند بلافاصله پس از بازگشت به پاکستان، به کمیسیون انرژی اتمی پاکستان (PAEC) پیوست. او کار خود را در سال ۱۹۶۲ بهعنوان افسر علمی آغاز کرد و بهتدریج مراتب ترقی را طی کرد. در مؤسسه علوم و فناوری هستهای پاکستان (PINSTECH)، او مسئول توسعه شتابدهنده ذرات باردار بود که نخستین نمونه از نوع خود در پاکستان محسوب میشد.
او در سالهای بعد عناوین مختلفی را در PAEC بر عهده گرفت: افسر علمی ارشد (۱۹۷۳-۱۹۷۹)، افسر علمی ارشد (۱۹۷۹-۱۹۸۵)، مدیر (۱۹۸۵-۱۹۹۴)، مدیر کل (۱۹۹۴-۱۹۹۵) و نهایتاً عضو فنی (۱۹۹۵-۲۰۰۰). این دوران طولانی خدمت، او را به یکی از باتجربهترین چهرههای علمی نهاد هستهای پاکستان تبدیل کرد.
فرماندهی آزمایشهای هستهای چاغی: لحظه تاریخی ۱۹۹۸
نقش مبارک مند در تاریخ پاکستان بیش از هر چیز با آزمایشهای هستهای مه ۱۹۹۸ در تپههای راس کوه در استان بلوچستان گره خورده است. پس از آنکه هند در اوایل سال ۱۹۹۸ آزمایشهای هستهای خود را انجام داد، نخستوزیر وقت پاکستان، نواز شریف، از مبارک مند مشورت خواست. او پیشنهاد کرد که پاکستان باید آزمایشهای اتمی انجام دهد تا به هند پیام دهد که کشوری ضعیف نیست و توازن قدرت در شبهقاره برقرار شود.
مبارک مند بهعنوان مدیر تیمهای آزمایش منصوب شد و مسئولیت هدایت عملیات را بر عهده گرفت. در ۲۸ مه ۱۹۹۸، پنج آزمایش هستهای با نام رمز چاغی-۱ (Chagai-I) و در ۳۰ مه، یک آزمایش دیگر با نام رمز چاغی-۲ (Chagai-II) انجام شد. خود او در توصیف آن لحظات گفته است:
همه نگران بودند وقتی پنج ثانیه پس از فشردن دکمه، هیچ اتفاقی نیفتاد. آن پنج ثانیه طولانیترین لحظات زندگی من بود. اما وقتی انفجار پس از پنج ثانیه رخ داد، همه بسیار خوشحال بودند و شعار “الله اکبر” سر میدادند.
پیش از این آزمایشهای نهایی، مبارک مند از سال ۱۹۸۳ آزمایشهای سرد (Cold Tests) طرحهای بمب پاکستان را رهبری کرده بود؛ آزمایشهایی که بدون انفجار هستهای واقعی، صحت طراحیها را تأیید میکردند. این ترکیب تجربه فنی و مدیریت میدانی، او را به چهرهای کلیدی در برنامه هستهای پاکستان تبدیل کرد.
هدایت برنامه موشکی و تأسیس NESCOM
پس از موفقیت در حوزه هستهای، مبارک مند به حوزه فناوری موشکی روی آورد. در سال ۱۹۸۷، او برنامه یکپارچهسازی موشکی (Missile Integration Programme) را راهاندازی کرد که در سال ۲۰۰۵ با موفقیت به پایان رسید. او بهعنوان مدیر پروژه، بر توسعه موشک بالستیک شاهین-۱ (Shaheen-I) و موشک کروز بابور (Babur) نظارت داشت.
در سال ۲۰۰۱، مبارک مند کمیسیون ملی مهندسی و علوم (NESCOM) را بنیان گذاشت و تا سال ۲۰۰۷ بهعنوان رئیس مؤسس آن فعالیت کرد. NESCOM بهعنوان یک نهاد غیرنظامی متولی توسعه فناوریهای دفاعی و موشکی، نقش مهمی در خودکفایی صنعتی پاکستان ایفا کرد.
جوایز و افتخارات ملی
خدمات علمی و راهبردی مبارک مند با اعطای بالاترین نشانهای غیرنظامی پاکستان مورد تقدیر قرار گرفت:
ستاره امتیاز در سال ۱۹۹۲
هلال امتیاز در سال ۱۹۹۸ همزمان با آزمایشهای هستهای
نشان امتیاز در سال ۲۰۰۳/۲۰۰۴ بالاترین نشان غیرنظامی پاکستان
او همچنین در سال ۲۰۰۵ جایزه دکتر نذیر احمد و در سال ۲۰۰۷ عنوان دانشمند بینالمللی سال را دریافت کرد. مبارک مند از سال ۲۰۰۳ بهعنوان عضو فرهنگستان علوم پاکستان (FPAS) انتخاب شد و در دورههای مختلف در شورای این فرهنگستان حضور داشت.
دوران پس از بازنشستگی: پروژه زغالسنگ تار و تلاش برای حل بحران انرژی
پس از کنارهگیری از مسئولیتهای دفاعی، مبارک مند توجه خود را به یکی از بزرگترین چالشهای پاکستان یعنی بحران انرژی معطوف کرد. او بهعنوان عضو کمیسیون برنامهریزی در حوزه علم و فناوری منصوب شد و مسئولیت هدایت پروژه برق زغالسنگ تار (Thar Coal Power Project) را بر عهده گرفت.
ذخایر زغالسنگ لیگنیت تار در استان سند، بهعنوان دومین ذخایر بزرگ زغالسنگ جهان تخمین زده شده و بالغ بر ۱۷۵ میلیارد تن برآورد میشود. مبارک مند معتقد بود که با استفاده از فناوری گازیسازی زیرزمینی زغالسنگ (Underground Coal Gasification)، میتوان از این ذخایر برای تولید برق و حتی دیزل استفاده کرد. او برآورد میکرد که هزینه تولید یک بشکه دیزل از زغالسنگ تار حدود ۴۰ دلار باشد و تنها با استفاده از ۲ درصد از این ذخایر، میتوان ۲۰٬۰۰۰ مگاوات برق تولید کرد.
او در سال ۲۰۱۰ در یک سخنرانی اعلام کرد که اگر پروژه تار بهدرستی اجرا شود، پاکستان میتواند ۵۰٬۰۰۰ مگاوات برق تولید کند و از فقر انرژی رهایی یابد. با این حال، این پروژه با چالشهای فنی، مالی و سیاسی متعددی روبرو شد. در سال ۲۰۱۸، دیوان عالی پاکستان کمیتهای برای بررسی ادعاهای فساد در این پروژه تشکیل داد، اما مبارک مند همواره بر سالم بودن روند کار تأکید کرد.
زندگی شخصی و میراث علمی
مبارک مند در اسلامآباد اقامت دارد. او در طول دوران حرفهای خود، علاوه بر مسئولیتهای اجرایی، در دانشگاه دولتی کالج لاهور تدریس کرد و در هیئتهای امنای چندین دانشگاه از جمله مؤسسه فناوری اطلاعات کومساتس، دانشگاه قائد اعظم و دانشگاه محمد علی جناح عضویت داشت. او همچنین رئیس اتحادیه راویان قدیم انجمن فارغالتحصیلان دانشگاه دولتی کالج لاهور بود.
میراث مبارک مند را میتوان در سه محور خلاصه کرد:
- بنیانگذاری بازدارندگی هستهای: او بهعنوان فرمانده میدانی آزمایشهای چاغی، پاکستان را به یک قدرت هستهای تبدیل کرد و از آن زمان، توازن هستهای میان پاکستان و هند بهعنوان عاملی بازدارنده در برابر جنگ تمامعیار عمل کرده است.
- توسعه زیرساخت موشکی: برنامههای شاهین و بابور که تحت نظارت او توسعه یافتند، ستون فقرات توانمندی موشکی پاکستان را تشکیل میدهند.
- تلاش برای خودکفایی انرژی: پروژه تار، هرچند با انتقاداتی روبرو بود، نشاندهنده تعهد مبارک مند به استفاده از علم برای حل مشکلات ملی بود.
مبارک مند نمونهای از نسل دانشمندانی است که در شرایط دشوار تحریم و انزوای بینالمللی، با تکیه بر دانش و اراده، زیرساختهای علمی و دفاعی یک کشور را بنا نهادند. او در کنار عبدالقدیر خان و منیر احمد خان، سهضلعی رهبری علمی برنامه هستهای پاکستان را شکل داد؛ با این تفاوت که نقش او بیشتر در اجرای میدانی آزمایشها و توسعه فناوریهای موشکی متمرکز بود. نام سمر مبارک مند در تاریخ علم و دفاع پاکستان، بهعنوان مردی ثبت شده است که در لحظههای سرنوشتساز، دکمه را فشار داد و تاریخ کشورش را تغییر داد.