بونساکو آراکاتسو کیست؟
دانشمند هسته ای ژاپن
بونساکو آراکاتسو (به ژاپنی: 荒勝 文策، ۱۸۹۰–۱۹۷۳ میلادی) یکی از برجستهترین فیزیکدانان تجربی و هستهای ژاپن در قرن بیستم بود. او در کنار «یوشیو نیشینا»، از پیشگامان پایهگذاری فیزیک مدرن در ژاپن محسوب میشود و نامش بیش از هر چیز به دلیل ساخت نخستین شتابدهنده ذرات در آسیا، رهبری پروژه هستهای نیروی دریایی ژاپن در جنگ جهانی دوم و همچنین انجام نخستین بررسیهای علمی در محل انفجار اتمی هیروشیما در تاریخ ثبت شده است.
تحصیلات و پژوهشهای بینالمللی
آراکاتسو در ۲۵ مارس ۱۸۹۰ در استان هیوگو ژاپن متولد شد. او تحصیلات عالی خود را در رشته فیزیک در دانشگاه امپراتوری کیوتو به پایان رساند و پس از آن به عنوان مدرس در دانشگاه امپراتوری تایهوکو (در تایوان امروزی که آن زمان تحت حاکمیت ژاپن بود) مشغول به کار شد.
در اواخر دهه ۱۹۲۰ میلادی، او برای تکمیل پژوهشهای علمی خود عازم اروپا شد و در برخی از معتبرترین مراکز علمی جهان فعالیت کرد:
آزمایشگاه کاوندیش (دانشگاه کمبریج): او زیر نظر ارنست رادرفورد (پدر فیزیک هستهای) به پژوهش پرداخت و با تکنیکهای پیشرفته بمباران هستهای و واپاشی اتمی آشنا شد.
دانشگاه زوریخ و برلین: آراکاتسو در این دوره با فیزیکدانان بزرگ نظری از جمله آلبرت اینشتین ارتباط علمی داشت و در سمینارهای تخصصی فیزیک کوانتوم و نسبیت شرکت کرد.
ساخت نخستین شتابدهنده ذرات در آسیا (۱۹۳۴)
پس از بازگشت از اروپا به تایوان، آراکاتسو از تجربیات خود در آزمایشگاه کاوندیش برای ساخت تجهیزات پیشرفته آزمایشگاهی استفاده کرد. در سال ۱۹۳۴ میلادی (دو سال پس از آزمایش تاریخی کاکروفت و والتون در انگلستان)، او توانست نخستین شتابدهنده ذرات نوع «کاکروفت–والتون» را در دانشگاه تایهوکو بسازد.
او با استفاده از این دستگاه، آزمایشهای موفقیتآمیزی در زمینه شکافتن هستههای سبک (مانند لیتیوم و برلیوم) با پروتونهای شتابدار انجام داد که این دستاورد، نقطه عطفی در تاریخ فیزیک تجربی در شرق آسیا به شمار میرفت. در سال ۱۹۳۶، او به عنوان استاد تمام به دانشگاه امپراتوری کیوتو بازگشت و آزمایشگاه فیزیک هستهای این دانشگاه را به یکی از قطبهای علمی ژاپن تبدیل کرد.
پروژه هستهای F-Go در جنگ جهانی دوم
در دوران جنگ جهانی دوم، برخلاف تصور عموم که گمان میرود تنها یک برنامه هستهای در ژاپن وجود داشته، ارتش و نیروی دریایی ژاپن به دلیل رقابتهای شدید داخلی، دو برنامه کاملاً مجزا و موازی را پیش میبردند:
پروژه Ni-Go: به سفارش ارتش و تحت هدایت یوشیو نیشینا در توکیو.
پروژه F-Go: به سفارش نیروی دریایی امپراتوری ژاپن و تحت هدایت بونساکو آراکاتسو در دانشگاه کیوتو.
هدف پروژه F-Go ساخت سلاح هستهای از طریق غنیسازی اورانیوم بود. آراکاتسو و تیم او بر روی طراحی سانتریفیوژهای گازی بسیار سریع تمرکز کردند تا ایزوتوپ اورانیوم-۲۳۵ را جداسازی کنند. با این حال، ژاپن در آن زمان با کمبود شدید منابع مالی، مواد اولیه (سنگ معدن اورانیوم) و زیرساختهای صنعتی مواجه بود و بمبارانهای مداوم متفقین نیز روند کار را مختل میکرد. در نتیجه، پروژه آراکاتسو تا پایان جنگ هرگز از مرحله نظری و آزمایشگاهی فراتر نرفت.
تحقیقات پس از بمباران اتمی هیروشیما (۱۹۴۵)
یکی از مهمترین بخشهای کارنامه علمی آراکاتسو بلافاصله پس از حمله اتمی آمریکا به هیروشیما در ۶ اوت ۱۹۴۵ رقم خورد. نیروی دریایی ژاپن تیمی به سرپرستی او را مأمور کرد تا برای بررسی ماهیت این سلاح ناشناخته و میزان تشعشعات به هیروشیما اعزام شوند.
تأیید ماهیت هستهای بمب: آراکاتسو با نمونهبرداری از خاک، مصالح ساختمانی و بررسی آثار سوختگی و رادیواکتیویته محیط، به صورت علمی تأیید کرد که انفجار ناشی از یک بمب شکافت هستهای بوده است.
اندازهگیری میزان تشعشعات: دادهها و نمونههایی که او و تیمش در روزهای نخست پس از انفجار جمعآوری کردند، دقیقترین مستندات علمی اولیه درباره میزان تشعشعات نوترونی و پرتوهای گاما در مرکز انفجار (هایپوسنتر) بودند. این یافتهها بعدها به مرجعی حیاتی برای دانشمندان بینالمللی جهت درک اثرات بیولوژیکی و فیزیکی سلاحهای هستهای تبدیل شد.
دوران پس از جنگ و سالهای پایانی
پس از تسلیم ژاپن، نیروهای اشغالگر آمریکایی تمامی تحقیقات هستهای در این کشور را ممنوع کردند. سربازان آمریکایی به آزمایشگاه آراکاتسو در دانشگاه کیوتو یورش بردند، سیکلوترون در حال ساخت او را تخریب کردند و قطعات آن را به خلیج اوساکا ریختند؛ همچنین بخش زیادی از اسناد و یادداشتهای پروژه F-Go مصادره شد.
با وجود این ضربه بزرگ، آراکاتسو فعالیتهای آموزشی و پژوهشی خود را در زمینههای غیرنظامی فیزیک ادامه داد. او پس از بازنشستگی از دانشگاه کیوتو در سال ۱۹۵۰، ریاست دانشگاه خصوصی «کونان» (Konan University) را بر عهده گرفت و نقش مهمی در تربیت نسل جدید فیزیکدانان ژاپنی در دوران بازسازی پس از جنگ ایفا کرد. بونساکو آراکاتسو سرانجام در ۲۵ ژوئن ۱۹۷۳ در سن ۸۳ سالگی درگذشت.