یاکوب «یاپ» کیست‌میکر (Jacob “Jaap” Kistemaker) فیزیک‌دان هسته‌ای هلندی و یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های علمی هلند در قرن بیستم است که به دلیل نقش محوری در توسعهٔ فناوری سانتریفیوژ فوق‌سریع برای غنی‌سازی اورانیوم، از او به عنوان «پدر برنامهٔ غنی‌سازی اورانیوم هلند» یاد می‌شود. کار او نه تنها مسیر انرژی هسته‌ای را تغییر داد، بلکه پایه‌گذار تأسیس یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های غنی‌سازی اورانیوم جهان، یعنی URENCO شد.
زندگی‌نامه و تحصیلات
یاکوب کیست‌میکر در ۲۳ آوریل ۱۹۱۷ در روستای کولهورن (Kolhorn) در استان هلند شمالی، در خانواده‌ای کشاورز به دنیا آمد. او در سال ۱۹۳۵ تحصیل در رشتهٔ ریاضیات و علوم طبیعی را در دانشگاه لیدن آغاز کرد. در طول جنگ جهانی دوم، به عنوان دستیار علمی در آزمایشگاه کمرلینگ اونز در لیدن مشغول به کار بود. کیست‌میکر تحصیلات خود را ادامه داد و در ۲۱ نوامبر ۱۹۴۵ با دفاع از پایان‌نامه‌ای دربارهٔ خواص ترمودینامیکی هلیوم در نزدیکی نقطهٔ لامبدا، مدرک دکترای خود را زیر نظر فیزیک‌دان برجسته، هندریک آنتونی کرامرز، دریافت کرد.
پیشگام فناوری سانتریفیوژ و تولد URENCO
دستاورد اصلی کیست‌میکر، توسعهٔ روشی مقرون‌به‌صرفه برای غنی‌سازی اورانیوم بود. روشی که پیش از آن در پروژهٔ منهتن آمریکا به کار می‌رفت، انتشار گازی (Gaseous Diffusion) بود که فرآیندی پرهزینه و انرژی‌بر محسوب می‌شد. کیست‌میکر در دههٔ ۱۹۵۰ بر روی روش جایگزین سانتریفیوژ گازی متمرکز شد.
نکتهٔ کلیدی این فناوری، سرعت چرخش خیره‌کنندهٔ آن است. یک سانتریفیوژ فوق‌سریع که کیست‌میکر توسعه داد، می‌توانست به سرعت حیرت‌انگیز ۱۰۰,۰۰۰ تا ۱۵۰,۰۰۰ دور در دقیقه دست یابد؛ در حالی که اجزای یک خودروی فرمول یک تنها حدود ۱۰,۰۰۰ تا ۱۵,۰۰۰ دور در دقیقه می‌چرخند. در این سرعت بالا، نیروی گریز از مرکز باعث می‌شود ایزوتوپ سنگین‌تر اورانیوم-۲۳۸ به سمت دیواره رانده شده و ایزوتوپ سبک‌تر و شکافت‌پذیر اورانیوم-۲۳۵ در مرکز باقی بماند.
او این پژوهش‌ها را در بنیاد پژوهش بنیادی ماده (FOM) آغاز کرد و در ۱۵ سپتامبر ۱۹۴۹ به عنوان نخستین همکار این بنیاد با مأموریت بررسی غنی‌سازی اورانیوم منصوب شد. تلاش‌های او و همکارش یوپ لوس (Joop Los) ثمربخش بود و در سال ۱۹۵۳، مؤسسه تحت رهبری او به نخستین مؤسسه در اروپا تبدیل شد که موفق به تولید اورانیوم غنی‌شده شد. این موفقیت علمی، پایه‌ای شد برای تأسیس کارخانهٔ غنی‌سازی URENCO در آلملو در سال ۱۹۷۰، که حاصل همکاری هلند، آلمان و بریتانیا بود و امروزه از فناوری توسعه‌یافته توسط کیست‌میکر برای تولید سوخت نیروگاه‌های هسته‌ای استفاده می‌کند.
بنیان‌گذاری مؤسسه AMOLF و میراث علمی
کیست‌میکر نه تنها یک مخترع، بلکه یک مدیر علمی برجسته نیز بود. او مؤسسهٔ فیزیک اتمی و مولکولی FOM را در آمستردام بنیان گذاشت که بعدها به افتخار او به AMOLF تغییر نام یافت. او از سال ۱۹۴۹ تا بازنشستگی‌اش در سال ۱۹۸۲ ریاست این مؤسسه را بر عهده داشت و حتی پس از بازنشستگی تا سال ۲۰۰۹ به طور هفتگی در آزمایشگاه آن حضور می‌یافت. تحت رهبری او، AMOLF به اعتباری بین‌المللی دست یافت و پژوهش‌هایش همواره بر کاربردهای عملی در صنعت و جامعه متمرکز بود.
او همچنین استاد دانشگاه لیدن بود و به عضویت آکادمی سلطنتی هنر و علوم هلند (KNAW) درآمد. کیست‌میکر دریافت‌کنندهٔ دکترای افتخاری از دانشگاه‌های لیسبون، لیژ و لوبلین بود.