نیروی دریایی روسیه (Voyenno-Morskoy Flot) همواره به عنوان نمادی از قدرت نظامی و ابزاری برای فرافکنی قدرت در عرصه جهانی شناخته شده است. این نیرو از عصر جنگ سرد تاکنون، میراثدار یک سنت دریایی عمیق و در عین حال، با چالشهای ناشی از فرسودگی تجهیزات، تحریمهای گسترده و تحول در ماهیت جنگهای مدرن دستوپنجه نرم میکند. پیچیدگی اصلی در تحلیل توان این نیرو، در «دوگانگی راهبردی» عمیقی نهفته است که آن را از سایر نیروهای دریایی جهان متمایز میکند.
از یک سو، ناوگان سطحی روسیه ، به ویژه در تئاترهای عملیاتی مانند دریای سیاه و دریای بالتیک با افول محسوسی مواجه است. این افول که با از دست دادن ناوهای کلیدی مانند «مسکوا»، توقف عملیاتی ناو هواپیمابر «کوزنتسوف» و ناتوانی صنایع داخلی در جایگزینی سریع یگانهای فرسوده تشدید شده است، ضعف آشکار بازوی متعارف نیروی دریایی روسیه را به تصویر میکشد. جنگ در اوکراین به وضوح نشان داد که حتی یک دشمن فاقد نیروی دریایی کلاسیک میتواند با بهرهگیری از فناوریهای نوظهور (پهپادهای دریایی و موشکهای ضدکشتی)، قویترین ناوگان منطقهای یک قدرت هستهای را مجبور به عقبنشینی از پایگاه تاریخی خود کند.
از سوی دیگر،نیروی زیردریایی روسیه به عنوان قلب تپنده و مؤثرترین ابزار بازدارندگی این کشور، دستخوش یک تحول مدرن و چشمگیر شده است. زیردریاییهای کلاس Borei (بوری) و Yasen (یاسن) با قابلیت حمل موشکهای بالستیک قارهپیمای «بولاوا» و موشکهای کروز «کالیبر»، نه تنها مأموریتهای بازدارندگی هستهای را با موفقیت انجام میدهند، بلکه تهدیدی متعارف بسیار جدی برای خطوط دریایی و اهداف مستقر در خشکی دشمنان روسیه محسوب میشوند. این بخش از نیروی دریایی، اولویت اصلی تخصیص بودجه و تلاشهای صنعتی روسیه در دهه اخیر بوده است.
علاوه بر این، یک تغییر ژئوپلیتیک آشکار در استراتژی دریایی روسیه قابل مشاهده است: تمرکززدایی از آبهای اروپایی و شرقاندوزی
با مسدود شدن عملاً ناوگان دریای سیاه و بالتیک توسط ناتو و تهدیدات مدرن، روسیه مرکز ثقل توان دریایی خود را به طور فزایندهای به سمت اقیانوس آرام و به ویژه قطب شمال سوق داده است. اقیانوس آرام در حال تبدیل شدن به میزبان جدیدترین و پیشرفتهترین زیردریاییهای راهبردی و تهاجمی روسیه است و قطب شمال نیز به عنوان حیاتیترین عرصه رقابت نظامی و اقتصادی در دهههای آینده، شاهد تقویت بیسابقه گشتهای هوایی و دریایی مسکو است.
بنابراین، هر تحلیل واقعبینانهای از توان نیروی دریایی روسیه باید این واقعیت تلخ را بپذیرد: این نیرو دیگر یک «نیروی اقیانوسپیمای متوازن» نیست. آنچه امروز از آن بر جای مانده، دو چهره کاملاً متفاوت است: یک بازوی زیرسطحی بسیار مرگبار، مدرن و راهبردی که روسیه را در باشگاه ابرقدرتهای هستهای نگه داشته است، و یک ناوگان سطحی کهنه، فرسوده و آسیبپذیر، که نبرد در قرن بیست و یکم را با تجهیزات قرن بیستم آغاز کرده و در بنادر خود در محاصره فناوریهای ارزان و غیرمتقارن قرار دارد. درک این «شکاف راهبردی» کلید اصلی برای ارزیابی صحیح جایگاه واقعی نیروی دریایی روسیه در نظم نوین نظامی جهان است.
1. ناوگان سطحی: نماد افول و بحران
قدرت رزمی سنتی روسیه در دریا با مشکلات ساختاری عمیقی روبرو است و گزارشها از فرسودگی و آسیبپذیری شدید آن حکایت دارند.
ناوگان فرسوده و کهنه: بخش اعظم ناوگان سطحی روسیه شامل کشتیهایی از دوران شوروی است که به سن بازنشستگی نزدیک میشوند. برای مثال، ناوهای رزمناو و ناوشکنهای این کشور به طور میانگین بین ۲۳ تا ۳۰ سال سن دارند و این موضوع کارایی رزمی آنها را کاهش داده است .
ناوگان دریای سیاه: بازماندهای ناتوان: جنگ اوکراین آسیبپذیری این ناوگان را به طرز فاجعهباری آشکار ساخته است. اوکراین که عملاً نیروی دریایی قابل توجهی ندارد، با استفاده از موشکهای ضدکشتی و پهپادهای دریایی توانسته است تا حدود ۳۰ درصد از توان رزمی ناوگان دریای سیاه روسیه را منهدم یا به شدت آسیب برساند . غرق شدن ناو “مسکوا” در سال ۲۰۲۲ و عقبنشینی این ناوگان از سواستوپل به نووروسیسک، بزرگترین شکست راهبردی این نیرو محسوب میشود .
ناو هواپیمابر “کوزنتسوف”: مرگ تدریجی: این ناو که تنها ناو هواپیمابر روسیه است، عملاً از مدار عملیاتی خارج شده است. تلاش برای بازسازی و مدرنسازی آن از سال ۲۰۱۷ با حوادث فاجعهباری مانند غرق شدن تنها حوضچه خشک بزرگ، آتشسوزیهای مهیب و فساد مالی همراه بوده و در نهایت در سال ۲۰۲۵ کار مدرنسازی آن متوقف شد .
2. ناوگان زیردریایی: قلب راهبردی قدرت روسیه
در مقابل ناوگان سطحی آسیبپذیر، نیروی زیردریایی به عنوان اولویت اصلی و مؤثرترین بازوی این نیرو شناخته میشود.
بازدارندگی هستهای مدرن: کلاس Borei (بوری) که جدیدترین نسل از زیردریاییهای راهبردی روسیه هستند، ستون فقرات بازدارندگی هستهای این کشور را تشکیل میدهند. هر کدام از این زیردریاییها مجهز به ۱۶ فروند موشک بالستیک قارهپیمای “بولاوا” هستند . گزارشها نشان میدهد که ناوگان اقیانوس آرام روسیه تا سال ۲۰۳۰ دارای ۶ تا ۷ فروند از این کلاس خواهد بود .
تهدید متعارف قدرتمند: زیردریاییهای تهاجمی کلاس Yasen (یاسن) با قابلیت حمل موشکهای کروز کالیبر، تهدیدی جدی برای اهداف دریایی و زمینی دشمن محسوب میشوند.
آسیبپذیری جدید: حتی این داراییهای ارزشمند نیز از جنگ مدرن مصون نیستند. در واکنش به تهدید پهپادهای دریایی اوکراین، تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که روسیه حتی در پایگاه خود در کامچاتکا (در فاصله ۷۴۰۰ کیلومتری از اوکراین) اقدام به پوشاندن زیردریاییهای هستهای خود با تورهای ضد پهپاد کرده است .
3. صنعت دریایی: چالشهای داخلی و ناتوانی در تولید
تحریمها و مشکلات داخلی، توانایی روسیه را برای جایگزینی کشتیهای از دست رفته خود با چالش جدی مواجه کرده است.
مشکل موتورهای دیزلی: ساخت ناوچههای کلاس Karakurt (کاراکورت) با بحران جدی در تأمین موتورهای دیزلی M507-1D از کارخانه “Zvezda” مواجه است. به دلیل مشکلات قابلیت اطمینان و ظرفیت پایین تولید، برخی از این ناوها بیش از ۹ سال (از ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶) به طول انجامیده تا وارد خدمت شوند .
تمدید عمر تجهیزات کهنه: برنامه اصلی روسیه، مدرنسازی کشتیهای قدیمی شوروی است تا بتواند تا زمان ورود نسل جدید، از آنها استفاده کند. این استراتژی با تردیدهایی در مورد توانایی صنایع این کشور در نگهداری سامانههای پیچیده همراه است .
تلاش برای جبران: با وجود همه این مشکلات، روسیه همچنان سعی در ساخت یگانهای جدید دارد. به تازگی مراسم آباندازی ناوچه جدید کلاس Admiral Gromov (آدمیرال گروموف) در سن پترزبورگ انجام شده است .
4. تمرکز راهبردی: قطب شمال و اقیانوس آرام
با تضعیف حضور روسیه در دریای سیاه و بالتیک، کرملین تمرکز خود را بر مناطقی معطوف کرده که آسیبپذیری کمتری دارد و از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار است.
قطب شمال عرصه جدید رقابت: روسیه در حال تقویت قابلیتهای خود در قطب شمال است. برای اولین بار در تاریخ، یک فروند هواپیمای ضدزیردریایی Tu-142MK در نزدیکی قطب شمال عملیات سوخترسانی هوایی انجام داد که این عملیات به مدت ۳۰ ساعت به طول انجامید. این اقدام نشاندهنده توانایی مسکو برای گشتزنی در مسیرهای دریایی جدیدی است که به دلیل تغییرات اقلیمی در حال باز شدن هستند.
نیروگاه اقیانوس آرام: ناوگان اقیانوس آرام در حال تبدیل شدن به قدرتمندترین ناوگان روسیه است. برنامههای این کشور شامل استقرار زیردریاییهای کلاس Borei-A بیشتر و همچنین استقرار زیردریاییهای ویژه حامل اژدرهای هستهای استراتژیک “پوسایدون” در این منطقه است .