طاهر شاران، فیزیکدان نظری و هسته‌ای افغانستان، چهره‌ای است که مسیر زندگی‌اش از جنگ و آوارگی در بامیان آغاز شد و به ریاست کمیسیون انرژی اتمی افغانستان و سپس عضویت مادام‌العمر در یکی از معتبرترین نهادهای علمی کانادا انجامید. او را «نخستین فیزیکدان هسته‌ای افغانستان» لقب داده‌اند و در سپتامبر ۲۰۲۶ به‌عنوان یکی از تنها سه فیزیکدان برگزیده سال، به عضویت انجمن سلطنتی کانادا (Royal Society of Canada) درآمد.
از بامیان تا پناهندگی در بریتانیا
شاران در سال‌های نخست تهاجم شوروی، در خانواده‌ای روستایی در منطقه قرغنه‌توی ولایت بامیان متولد شد. خانواده او به‌دلیل جنگ‌های داخلی، بامیان را ترک کردند و ابتدا در مزارشریف و سپس در ایران ساکن شدند. او در سال ۱۹۹۹ (دوران حاکمیت طالبان) به‌تنهایی راهی اروپا شد و پس از دشواری‌های فراوان، در بریتانیا پناهنده شد. خانواده او نیز به‌دلیل شرایط افغانستان به ایران مهاجرت کرده بودند.
تحصیلات و پژوهش‌های بین‌المللی
شاران در سال ۲۰۰۳ وارد دانشگاه کالج لندن (UCL) شد و دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در رشته فیزیک در همین دانشگاه به پایان رساند. هم‌زمان در مراکز پژوهشی معتبری مانند مؤسسه بین‌المللی لولانژوین (فرانسه) و آزمایشگاه رادرفورد (بریتانیا) فعالیت تحقیقاتی داشت.
او در سال ۲۰۰۷ بورسیه کامل دوره دکترا را از UCL دریافت کرد و پژوهش خود را در حوزه فیزیک اتمی ادامه داد. دوران دکترای او با همکاری با مؤسسه علوم فتونیک بارسلونا، آزمایشگاه ملی فیزیک اتمی و مولکولی ویهان (آکادمی علوم چین) و دانشگاه لنکستر همراه بود. حاصل این دوره انتشار چند مقاله در مجلات معتبر علمی و دریافت جایزه «کری فوستر» دانشکده فیزیک UCL بود.
او در سال ۲۰۱۱ مدرک دکترای خود را در رشته فیزیک هسته‌ای از UCL دریافت کرد. پس از فراغت، به‌عنوان استاد راهنما و پژوهشگر در مراکز متعددی از جمله مؤسسه ماکس پلانک فیزیک هسته‌ای (آلمان)، کمیسیون انرژی اتمی و انرژی‌های جایگزین فرانسه (CEA) و مؤسسه علوم فتونیک بارسلونا (اسپانیا) کار کرد.
بازگشت به افغانستان و ریاست کمیسیون انرژی اتمی
شاران افغانستان را از یاد نبرده بود. او در آلمان با معاون رئیس‌جمهور افغانستان دیدار کرد و طرح خود را برای تأسیس یک مرکز ملی پژوهش علوم و فناوری در افغانستان با او در میان گذاشت. اگرچه بودجه‌ای برای آن مرکز تخصیص نیافت، اما او در سال ۲۰۱۸ به کابل دعوت شد و از سوی رئیس‌جمهور وقت، اشرف غنی، به‌عنوان رئیس‌عمومی (Director-General) اداره انرژی اتمی افغانستان منصوب شد. او این سمت را از جولای ۲۰۱۸ تا آگوست ۲۰۲۱ بر عهده داشت.
دوره ریاست او بر انرژی اتمی افغانستان با تمرکز بر استفاده صلح‌آمیز از فناوری هسته‌ای همراه بود؛ از جمله پیشنهاد استفاده از پرتودهی هسته‌ای برای جلوگیری از فساد زودهنگام میوه‌های تازه و خشک که به گفته او می‌توانست سالانه تا ۳۰ میلیون دلار به درآمد کشور بیفزاید. با این حال، او بعداً از عدم حمایت دولت و وخامت اوضاع سیاسی و امنیتی ابراز ناامیدی کرد و در اوایل سال ۲۰۲۱ از سمت خود استعفا داد.
مهاجرت به کانادا و ادامه مسیر علمی
پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، شاران به کانادا مهاجرت کرد و اکنون به‌عنوان استاد مدعو (Visiting Scholar) در دانشکده فیزیک دانشگاه تورنتو به تدریس و پژوهش مشغول است. او در این دانشگاه، علاوه بر پژوهش، بر نقش آموزش برای ایجاد تغییرات پایدار و کمک به افغانستان تأکید دارد.
حوزه پژوهش و افتخار جهانی
پژوهش‌های شاران در حوزه‌های فیزیک اتوثانیه (Attosecond Physics)، فیزیک هسته‌ای و اپتیک کوانتومی غیرخطی است؛ عرصه‌هایی که به درک بهتر رفتار فوق‌سریع الکترون‌ها و مولکول‌ها و چگونگی تعامل نور و ماده کمک می‌کنند.
اوج افتخارات علمی او در سپتامبر ۲۰۲۶ رقم خورد؛ زمانی که انجمن سلطنتی کانادا او را به‌عنوان یکی از اعضای جدید خود برگزید. این انجمن در معرفی رسمی او، از شاران به‌عنوان دانشمندی با کارنامه ممتاز در پژوهش‌های فیزیک نظری، رهبری علمی و خدمات عمومی یاد کرد و انتخاب او را به‌پاس فعالیت‌های علمی و عمومی، رهبری در تدوین و اجرای سیاست‌های هسته‌ای و کمک به گسترش همکاری‌های بین‌المللی در استفاده صلح‌آمیز از علوم هسته‌ای اعلام داشت.
شاران خود این دستاورد را متعلق به جامعه دیاسپورای افغانستان دانست و گفت: «این افتخار را تقدیم به مردم افغانستان و به‌ویژه زنان و دختران این کشور می‌کنم». عضویت در انجمن سلطنتی کانادا مادام‌العمر است و به دانشگاه یا سمت مشخصی وابسته نیست.
جمع‌بندی
مسیر طاهر شاران از یک خانواده روستایی در بامیان جنگ‌زده تا عضویت در انجمن سلطنتی کانادا، روایتی از پیوند میان استعداد علمی، پشتکار فردی و احساس مسئولیت نسبت به سرزمین مادری است. او نماینده نسل جدیدی از دانشمندان افغان‌تبار است که با وجود آوارگی و دوری از وطن، همچنان دانش خود را در خدمت پیشرفت علمی و بهبود شرایط انسانی می‌بینند.