لیزه مایتنر کیست؟
دانشمند هسته ای آلمان
لیزه مایتنر (Lise Meitner) (۱۸۷۸–۱۹۶۸) فیزیکدان برجسته اتریشی-سوئدی و یکی از پیشگامان فیزیک هستهای و پرتوزایی (رادیواکتیویته) بود. آلبرت اینشتین از او با عنوان «ماری کوریِ آلمان» یاد میکرد. مایتنر نخستین کسی بود که همراه با خواهرزادهاش، اتو فریش، سازوکار نظری شکافت هستهای (Nuclear Fission) را توضیح داد؛ کشفی که عصر اتم را آغاز کرد، اما نام او به شکلی جنجالی از فهرست برندگان جایزه نوبل جا ماند.
کودکی، تحصیلات و غلبه بر موانع جنسیتی
الیزه مایتنر در ۷ نوامبر ۱۸۷۸ در وین، اتریش، در خانوادهای یهودی و روشنفکر به دنیا آمد (او بعدها در بزرگسالی به آیین پروتستان گروید). در آن دوران، دختران در اتریش اجازه تحصیل در دبیرستانهای عمومی را نداشتند و آموزش رسمی آنها در ۱۴ سالگی پایان مییافت. با این حال، پدرش که وکیل بود، با استخدام معلمان خصوصی امکان تحصیل او را فراهم کرد.
در سال ۱۹۰۱، مایتنر در آزمون ورودی دانشگاه وین پذیرفته شد و زیر نظر لودویگ بولتسمان، فیزیکدان بزرگ، تحصیل کرد. او در سال ۱۹۰۵ به عنوان دومین زن در تاریخ دانشگاه وین، مدرک دکترای خود را در رشته فیزیک دریافت کرد.
مهاجرت به برلین و همکاری تاریخی با اتو هان
مایتنر در سال ۱۹۰۷ برای ادامه پژوهش به برلین رفت تا در کلاسهای ماکس پلانک شرکت کند. پلانک که معمولاً مخالف حضور زنان در دانشگاه بود، پس از مشاهده استعداد فوقالعاده مایتنر، به او اجازه داد در سخنرانیهایش شرکت کند و بعدها او را به عنوان دستیار خود برگزید.
در همین دوران، مایتنر همکاری علمی ۳۰ سالهای را با شیمیدان آلمانی، اتو هان (Otto Hahn)، آغاز کرد:
کار در زیرزمین: در سالهای نخست، به دلیل زن بودن مایتنر، رئیس مؤسسه شیمی به او اجازه ورود به آزمایشگاههای اصلی را نمیداد. او و هان مجبور بودند در یک کارگاه نجاری قدیمی در زیرزمین ساختمان کار کنند و مایتنر حتی برای استفاده از سرویس بهداشتی ناچار بود به رستورانی در خیابان مجاور برود.
کشف پروتاکتینیوم: در سال ۱۹۱۷، این دو موفق به کشف ایزوتوپ پایدار عنصر ۹۱ جدول تناوبی شدند و آن را پروتاکتینیوم (Protactinium) نامیدند.
نخستین استاد زن فیزیک در آلمان: مایتنر سرانجام در سال ۱۹۲۶ به عنوان نخستین زن در تاریخ آلمان به مقام استادی تمام (پروفسور) فیزیک در دانشگاه برلین رسید و ریاست بخش فیزیک هستهای مؤسسه کایزر ویلهلم را بر عهده گرفت.
فرار از آلمان نازی
با به قدرت رسیدن آدولف هیتلر در سال ۱۹۳۳، دانشمندان یهودیتبار از کار برکنار شدند. مایتنر به دلیل داشتن تابعیت اتریشی در ابتدا از قوانین نژادی آلمان مصون بود، اما پس از الحاق اتریش به آلمان نازی (آنشلوس) در مارس ۱۹۳۸، جان او در خطر جدی قرار گرفت.
در ژوئیه ۱۹۳۸، مایتنر با کمک فیزیکدانان هلندی و بدون گذرنامه معتبر، مخفیانه با قطار از مرز هلند عبور کرد و سرانجام در استکهلم سوئد ساکن شد؛ جایی که امکانات آزمایشگاهی بسیار محدودی در اختیارش قرار گرفت.
کشف شکافت هستهای (نقطه عطف تاریخ)
حتی پس از تبعید، مایتنر از طریق نامهنگاری با اتو هان و فریتس اشتراسمان در برلین در ارتباط بود. در نوامبر ۱۹۳۸، او مخفیانه در کپنهاگ با هان ملاقات کرد و به او پیشنهاد داد آزمایش بمباران اورانیوم با نوترون را تکرار و نتایج شیمیایی آن را با دقت بررسی کند.
در دسامبر ۱۹۳۸، هان و اشتراسمان با کمال شگفتی متوجه شدند که پس از بمباران اورانیوم (با عدد اتمی ۹۲) با نوترون، عنصر باریوم (با عدد اتمی ۵۶) تولید شده است. هان که از نظر فیزیکی نمیتوانست این پدیده را توجیه کند، نامهای به مایتنر نوشت و از او کمک خواست.
در تعطیلات کریسمس ۱۹۳۸ در سوئد، مایتنر به همراه خواهرزادهاش اتو فریش (که او نیز فیزیکدان بود) معما را حل کردند:
1. آنها با استفاده از «مدل قطره مایع» هسته اتم توضیح دادند که هسته اورانیوم با جذب یک نوترون ناپایدار میشود، کش میآید و به دو هسته سبکتر (مانند باریوم و کریپتون) تقسیم میشود.
2. مایتنر با استفاده از فرمول معروف اینشتین محاسبه کرد که کاهش اندک جرم در این تقسیم، به انرژی عظیمی (حدود ۲۰۰ مگاالکترونولت به ازای هر اتم) تبدیل میشود.
3. آنها این پدیده را «شکافت هستهای» (Nuclear Fission) نامگذاری کردند و مقاله تاریخی خود را در فوریه ۱۹۳۹ در مجله Nature منتشر کردند.
بیعدالتی جایزه نوبل و موضعگیری اخلاقی
در سال ۱۹۴۴، آکادمی سلطنتی علوم سوئد جایزه نوبل شیمی را به تنهایی به اتو هان به دلیل «کشف شکافت هستههای سنگین» اهدا کرد و نام لیزه مایتنر به کلی نادیده گرفته شد. بسیاری از مورخان علم این تصمیم را یکی از بزرگترین اشتباهات تاریخ کمیته نوبل میدانند؛ اشتباهی که ترکیبی از تبعیض جنسیتی، فشارهای سیاسی دوران جنگ و انزوای علمی مایتنر در سوئد بود. هان نیز در سخنرانی نوبل خود نقش تعیینکننده مایتنر را کمرنگ جلوه داد که باعث سردی روابط میان این دو دوست قدیمی شد.
با وجود این، مایتنر به اصول اخلاقی خود پایبند ماند:
رد پروژه منهتن: در طول جنگ جهانی دوم، از او دعوت شد تا به تیم دانشمندان سازنده بمب اتم در آمریکا (پروژه منهتن) بپیوندد، اما او قاطعانه مخالفت کرد و گفت: «من هیچ نقشی در ساخت بمب نخواهم داشت.»
پس از بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی در سال ۱۹۴۵، مطبوعات آمریکا به او لقب «مادر بمب اتمی» دادند؛ عنوانی که مایتنر به شدت از آن بیزار بود و همواره بر استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای تأکید میکرد.
میراث و سالهای پایانی
مایتنر پس از جنگ جوایز معتبر متعددی دریافت کرد، از جمله جایزه انریکو فرمی در سال ۱۹۶۶ (که به طور مشترک به او، اتو هان و فریتس اشتراسمان اهدا شد). او در سال ۱۹۶۰ برای زندگی در کنار خواهرزادهاش به کمبریج انگلستان نقل مکان کرد و سرانجام در ۲۷ اکتبر ۱۹۶۸، چند روز پیش از تولد ۹۰ سالگیاش، درگذشت.
بزرگترین ادای احترام تاریخ علم به او در سال ۱۹۹۷ انجام شد؛ زمانی که عنصر مصنوعی شماره ۱۰۹ جدول تناوبی به افتخار او «مایتنریم» (Meitnerium با نماد Mt) نامگذاری شد. روی سنگ قبر او در انگلستان، عبارتی حک شده که خواهرزادهاش انتخاب کرد:
«لیزه مایتنر: فیزیکدانی که هرگز انسانیت خود را از دست نداد.»