اتو هان کیست؟
دانشمند هسته ای آلمان
اتو هان (Otto Hahn) دانشمند آلمانی و برندهٔ جایزهٔ نوبل شیمی است که بهطور گسترده بهعنوان کاشف شکافت هستهای (Nuclear Fission) شناخته میشود. کشف او در سال ۱۹۳۸ نهتنها درک بشر از ساختار ماده را دگرگون کرد، بلکه مسیر تاریخ قرن بیستم را نیز به شکلی عمیق و بحثبرانگیز تحت تأثیر قرار داد.
از شیمی تا رادیواکتیویته: مسیر علمی اتو هان
اتو هان در ۸ مارس ۱۸۷۹ در فرانکفورت آلمان به دنیا آمد. او تحصیلات خود را در رشتهٔ شیمی آغاز کرد و در سال ۱۹۰۱ از دانشگاه ماربورگ دکترای خود را دریافت نمود. با وجود اینکه ابتدا تمایلی به فیزیک نداشت، مسیر زندگی او را به سمت یکی از پیشگامان شیمی پرتوزا (Radiochemistry) سوق داد.
نقطهٔ عطف زندگی علمی او در سال ۱۹۰۴ رقم خورد؛ زمانی که برای یادگیری زبان انگلیسی به لندن رفت و در کالج دانشگاهی زیر نظر سر ویلیام رمزی، شیمیدان برندهٔ نوبل، مشغول به کار شد. در همین دوران بود که موفق به کشف مادهای پرتوزا به نام رادیوتوریوم (Radiothorium) شد. این موفقیت اولیه، او را متقاعد کرد که بهجای پیوستن به صنعت، مسیر پژوهش در حوزهٔ رادیواکتیویته را ادامه دهد. هان سپس مدتی را در مونترال کانادا زیر نظر ارنست رادرفورد، پدر فیزیک هستهای، گذراند و تجربیات ارزشمندی کسب کرد.
کشف شکافت هستهای: نقطهٔ عطف تاریخ
مهمترین دستاورد اتو هان در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ و در مؤسسهٔ کایزر ویلهلم برای شیمی در برلین رقم خورد. او در این مدت با همکاری نزدیک فریتز اشتراسمان (شیمیدان) و لیزه مایتنر (فیزیکدان) روی عناصر سنگین پژوهش میکرد.
در سال ۱۹۳۸، هان و اشتراسمان آزمایشی انجام دادند که در آن هستهٔ اورانیوم را با نوترون بمباران کردند. آنها انتظار داشتند عناصری سنگینتر از اورانیوم به دست آورند، اما در کمال شگفتی متوجه شدند که محصول واکنش، عنصری بسیار سبکتر به نام باریم است. این نتیجه غیرقابل توضیح بود، زیرا باریم از نظر جرم بسیار سبکتر از آن بود که بتواند محصول واپاشی اورانیوم باشد. هان با احتیاط نتیجه را به مایتنر، همکار قدیمیاش که به دلیل یهودی بودن مجبور به ترک آلمان شده بود، اطلاع داد. مایتنر و برادرزادهاش اتو فریش با تحلیل نظری این دادهها، توانستند توضیح دهند که هستهٔ اورانیوم در واقع به دو بخش تقریباً مساوی شکافته شده است. این پدیده را آنها «شکافت» (Fission) نامیدند.
جایزهٔ نوبل و مناقشههای پیرامون آن
اتو هان در سال ۱۹۴۴ به دلیل «کشف شکافت هستههای سنگین» موفق به دریافت جایزهٔ نوبل شیمی شد. با این حال، این جایزه تنها به او تعلق گرفت و نام لیزه مایتنر و فریتز اشتراسمان در آن ذکر نشد. این تصمیم کمیتهٔ نوبل تا امروز یکی از بحثبرانگیزترین تصمیمهای تاریخ این جایزه بوده است، بهویژه با توجه به نقش محوری مایتنر در تفسیر نظری کشف و مهاجرت اجباری او از آلمان نازی. با این حال، هان بعدها در سال ۱۹۶۶ بهطور مشترک با اشتراسمان و مایتنر، جایزهٔ انریکو فرمی را دریافت کرد که تا حدی این نادیدهگرفتگی را جبران نمود.
هان در آلمان نازی و پس از جنگ: میان علم و وجدان
نقش اتو هان در دورهٔ آلمان نازی پیچیده و چندلایه است. او در «پروژهٔ هستهای آلمان» (Uranium Project) مشارکت داشت؛ پروژهای که مقامات نظامی آن را «حیاتی برای جنگ» میدانستند. هان در سخنرانیهایی، کاربردهای بالقوهٔ نظامی و اقتصادی انرژی هستهای را برای مقامات صنعتی و نظامی تشریح کرده بود.
پس از پایان جنگ، هان به همراه سایر فیزیکدانان آلمانی در انگلستان بازداشت شد. او در آنجا از طریق رادیو خبر بمباران اتمی هیروشیما را شنید و به گفتهٔ خودش، از این که کشفش چنین کاربرد ویرانگری پیدا کرده، عمیقاً شوکه و آزرده شد.
هان پس از بازگشت به آلمان، به یکی از چهرههای کلیدی بازسازی علمی این کشور تبدیل شد. او آخرین رئیس انجمن کایزر ویلهلم و از سال ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۰، نخستین رئیس انجمن ماکس پلانک (Max Planck Society) بود. در این مقام، او تلاش کرد تا تصویری از علم آلمان در دوران رایش سوم ارائه دهد که از ایدئولوژی نازیسم و سیاستهای آن مصون مانده بود. منتقدان اما معتقدند که او با این کار، نقش واقعی خود و همکارانش را در پروژهٔ هستهای نازیها کمرنگ کرد.