پروفسور ریاضالدین (Riazuddin) یکی از برجستهترین فیزیکدانان نظری پاکستان و از چهرههای کلیدی در تاریخ علم و برنامه هستهای این کشور است. او در ۱۰ نوامبر ۱۹۳۰ در شهر لودهیانا در پنجاب بریتانیا (هند کنونی) به دنیا آمد و پس از تقسیم شبهقاره، در سال ۱۹۴۷ همراه با خانوادهاش به پاکستان مهاجرت کرد و در لاهور ساکن شد. ریاضالدین برادر دوقلوی فیزیکدان برجسته دیگری به نام فیاضالدین (Fayyazuddin) است که او نیز سهم مهمی در فیزیک نظری پاکستان داشته است.
مسیر علمی و تحصیلات
ریاضالدین استعداد درخشان خود را از سنین جوانی نشان داد. او در سن ۱۷ سالگی وارد دانشگاه پنجاب شد و در سال ۱۹۵۱ مدرک کارشناسی افتخاری خود را در رشته ریاضیات زیر نظر عبدالسلام، فیزیکدان برنده جایزه نوبل، دریافت کرد. عبدالسلام که استعداد او را کشف کرده بود، نه تنها هزینه تحصیل او را تأمین کرد، بلکه زمینه ادامه تحصیلات عالی او را نیز فراهم ساخت.
ریاضالدین در سال ۱۹۵۳ مدرک کارشناسی ارشد خود را در ریاضیات کاربردی از دانشگاه پنجاب دریافت کرد و سپس برای تحصیل در مقطع دکتری راهی دانشگاه کمبریج در بریتانیا شد. او در سال ۱۹۵۸ با نگارش رسالهای درباره «شعاع بار پیون» (Charge Radius of Pion) موفق به دریافت مدرک دکتری در فیزیک نظری شد. در جریان این تحقیقات، او نشان داد که منبع اصلی اثر وابسته به بار در نیروهای نوکلئون-نوکلئون، اختلاف جرم بین پیونهای باردار و خنثی است.
دستاوردهای علمی و نقش در فیزیک نظری
ریاضالدین پس از بازگشت به پاکستان، مسیر علمی پرباری را آغاز کرد. او در سال ۱۹۶۶ به عنوان بنیانگذار و نخستین رئیس مؤسسه فیزیک دانشگاه اسلامآباد (که بعدها به دانشگاه قائد اعظم تغییر نام یافت) منصوب شد. او با تلاش بیوقفه خود، این مؤسسه را به یکی از مراکز پیشرو فیزیک ذرات در سطح جهانی تبدیل کرد و توانست فیزیکدانان برجستهای از سراسر دنیا را برای همکاری و تدریس به آنجا جذب کند.
شاید مهمترین دستاورد علمی ریاضالدین، رابطه کاوارابایاشی-سوزوکی-ریاضالدین-فیاضالدین (KSRF) باشد که به طور مستقل توسط او و برادر دوقلویش فیاضالدین پیشنهاد شد. این رابطه بنیادین در فیزیک ذرات، به طور همزمان توسط فیزیکدانان ژاپنی نیز کشف شد و به عنوان یکی از پایههای نظریه مزونها شناخته میشود. حوزه اصلی تحقیقات او شامل نظریههای پیمانهای (Gauge Theories) و پدیدهشناسی برهمکنشهای ذرات بنیادی بود.
او همچنین تحقیقات خود را در مراکز علمی معتبر بینالمللی مانند CERN (سازمان اروپایی تحقیقات هستهای)، ICTP (مرکز بینالمللی فیزیک نظری آبدوس سلام در تریست) و آزمایشگاه دارزبوری در بریتانیا انجام داد و مقالات متعددی در ریاضیات و فیزیک منتشر کرد.
نقش کلیدی در برنامه هستهای پاکستان
ریاضالدین یکی از پیشگامان اولیه برنامه توسعه سلاحهای هستهای پاکستان و بازدارندگی اتمی این کشور محسوب میشود. او از سال ۱۹۷۴ تا ۱۹۸۴ به عنوان مدیر گروه فیزیک نظری (TPG) سازمان انرژی اتمی پاکستان (PAEC) فعالیت کرد. در این نقش حیاتی، او رهبری تیمی از فیزیکدانان نظری را بر عهده داشت که طراحی نظری اولین سلاح اتمی پاکستان را انجام دادند.
ریاضالدین همچنین در دهه ۱۹۷۰ به عنوان عضو فنی سازمان انرژی اتمی پاکستان خدمت کرد و در مراحل حساس و اولیه برنامه هستهای این کشور، مشارکتی بنیادین داشت. مشارکتهای او در جنبههای نظری سلاحهای هستهای، به رسمیت شناخته شده و در سال ۱۹۷۹ نشان تمغه امتیاز، در سال ۱۹۹۰ نشان ستاره امتیاز و در سال ۱۹۹۹ نشان هلال امتیاز از سوی دولت پاکستان به او اعطا شد.
فعالیتهای آموزشی و علمی
ریاضالدین نه تنها یک پژوهشگر برجسته، بلکه معلمی برجسته و پرورشدهنده نسلهایی از دانشمندان پاکستانی بود. او در طول دوران فعالیت علمی خود، در دانشگاههای متعددی از جمله دانشگاه پنجاب، دانشگاه قائد اعظم، دانشگاه پادشاه فهد در عربستان سعودی، دانشگاه آیووا و دانشگاه مریلند در آمریکا تدریس کرد. او بنیانگذار و مدیر کالج تابستانی ناتیهاگالی بود که از سال ۱۹۷۶ آغاز شد و همچنان ادامه دارد؛ این کالج علمی، فیزیکدانان جوان پاکستانی را با آخرین دستاوردهای علمی جهان آشنا میسازد.
ریاضالدین در سال ۱۹۹۹ مرکز ملی فیزیک (NCP) در دانشگاه قائد اعظم اسلامآباد را بنیان نهاد و تا زمان وفاتش ریاست آن را بر عهده داشت. او همچنین نویسنده چندین کتاب علمی در زمینه فیزیک ذرات و مکانیک کوانتومی بود. در سال ۲۰۰۰، او به عنوان عضو فرهنگستان علوم جهان سوم (TWAS) و فرهنگستان علوم جهان اسلام انتخاب شد و موفق به دریافت جایزه بینالمللی خوارزمی و مدال طلای آلبرت اینشتین یونسکو در علوم پایه گردید.
میراث علمی
پروفسور ریاضالدین در ۹ سپتامبر ۲۰۱۳ در سن ۸۲ سالگی در اسلامآباد درگذشت. او به عنوان یکی از برجستهترین فیزیکدانانی که پاکستان پس از عبدالسلام پرورش داد ، شناخته میشود و میراث علمی او در قالب نهادهایی که بنیان نهاد، دانشمندانی که تربیت کرد و مقالات و کتابهایی که به یادگار گذاشت، همچنان زنده است.