جعفر ضیا جعفر (Jafar Dhia Jafar) فیزیکدان هسته‌ای عراقی و چهره‌ای محوری در برنامه تسلیحات هسته‌ای رژیم صدام حسین بود که در محافل بین‌المللی و سازمان ملل به عنوان «پدر برنامه هسته‌ای عراق» شناخته می‌شود. او که متولد ۲۵ اوت ۱۹۴۲ در بغداد است، سال‌ها ریاست این برنامه را بر عهده داشت و نقش تعیین‌کننده‌ای در بازسازی و هدایت آن پس از حملات ویرانگر به تأسیسات هسته‌ای عراق ایفا کرد.
پیشینه خانوادگی و تحصیلات
جعفر ضیا جعفر از یک خانواده سرشناس و اشرافی شیعه در بغداد برخاست که پیوندهای نزدیکی با نظام پادشاهی عراق داشت. پدر او، ضیا جعفر، مهندس مکانیک و از مقامات بلندپایه دوران پادشاهی بود که در کابینه‌های مختلف عهده‌دار مسئولیت‌هایی چون وزارت دارایی بود.
او تحصیلات متوسطه را در بغداد آغاز کرد و سپس در سال ۱۹۵۶ برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت. جعفر در دانشگاه بیرمنگام در رشته فیزیک تحصیل کرد و سپس مدرک دکترای خود را در سال ۱۹۶۵ از دانشگاه منچستر دریافت نمود. نخستین تجربه پژوهشی او به عنوان محقق در کالج سلطنتی لندن (Imperial College London) رقم خورد. این پیشینه علمی قوی، پایه‌ای برای نقش آتی او در پیشرفته‌ترین پروژه علمی-نظامی عراق شد.
نقش محوری در برنامه هسته‌ای صدام
جعفر پس از بازگشت به عراق، به سرعت در سلسله‌مراتب برنامه هسته‌ای این کشور بالا رفت و به سمت معاون رئیس کمیسیون انرژی اتمی عراق منصوب شد. اما نقطه عطف زندگی حرفه‌ای او، رویداد ژوئن ۱۹۸۱ بود.
در این سال، جنگنده‌های اسرائیلی راکتور اتمی اوسیراک عراق را در یک حمله هوایی غافلگیرکننده نابود کردند. صدام حسین که پیش از این نیز جعفر را به دلیل دفاع از یکی از همکارانش زندانی کرده بود، بلافاصله پس از آزادی او در سپتامبر ۱۹۸۱، شخصاً او را فراخواند و مأمور بازسازی برنامه هسته‌ای کرد. جعفر در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی به یاد می‌آورد که صدام به او گفت: «ما باید یک سلاح بازدارنده توسعه دهیم، زیرا اگر سلاح هسته‌ای داشتیم، اسرائیل راکتور اوسیراک را بمباران نمی‌کرد.»
پس از این مأموریت، جعفر مسیر راهبردی برنامه را تغییر داد. او به جای تمرکز بر راکتورهای آسیب‌پذیر، بر فرآیند غنی‌سازی اورانیوم به عنوان روش اصلی تولید مواد شکافت‌پذیر متمرکز شد. کارشناسان سازمان ملل، از جمله دیوید کی (بازرس ارشد سابق)، تأکید کرده‌اند که این جعفر بود که راهکار غنی‌سازی اورانیوم را ارائه داد و برنامه را بر آن اساس بنا نهاد. تحت هدایت او، برنامه‌ای مخفی برای تولید در مقیاس بزرگ مواد شکافت‌پذیر طراحی و اجرا شد و جعفر نقش «دانشمند ارشد» را در تأسیسات کلیدی مانند ترمیا (Tarmiya) و شرقات (Sharqat) ایفا می‌کرد. برخی منابع آمریکایی همچنین ادعا کرده‌اند که در دوران نظارت او، برنامه هسته‌ای عراق کمک‌های فنی قابل‌توجهی از چین دریافت کرده است.
مواضع و ادعاهای جنجالی پس از سقوط صدام
جعفر ضیا جعفر تنها دو روز پیش از سقوط بغداد در سال ۲۰۰۳، از عراق گریخت. او مدت‌ها توسط سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا (CIA) و بریتانیا (MI6) بازجویی شد و بنا بر گزارش‌ها، در آزمون دروغ‌سنجی نیز قبول شد.
او پس از خروج از عراق، به یکی از منتقدان سرسخت ادعاهای آمریکا و بریتانیا درباره وجود سلاح‌های کشتار جمعی در عراق تبدیل شد. جعفر قاطعانه تأکید کرد که عراق پس از سال ۱۹۹۱ و به دنبال جنگ خلیج فارس، برنامه تسلیحات هسته‌ای خود را به طور کامل متوقف کرده و هرگز آن را از سر نگرفته است. او اذعان داشت که رژیم صدام در ابتدا تلاش کرد برنامه‌های تسلیحاتی خود را از دید بازرسان پنهان کند، اما این تلاش در عرض چند هفته شکست خورد و سپس دستور تخریب یک‌جانبه تمام مواد و سامانه‌های ممنوعه در تابستان ۱۹۹۱ صادر شد.
جعفر در سال ۲۰۰۴ در سخنانی علنی، از بازرسان سازمان ملل خواست تا درباره آنچه در آستانه تهاجم به عراق می‌دانستند، تحقیق کنند و مدعی شد که آن‌ها «به این ادعای کامل رسیده بودند» که عراق عاری از سلاح‌های هسته‌ای است، اما به دلیل فشار آمریکا این موضوع را به شورای امنیت منتقل نکردند.
زندگی پس از صدام
جعفر ضیا جعفر پس از سقوط رژیم بعث، زندگی خود را وقف مشارکت در بازسازی عراق کرد. او در سال ۲۰۰۳ شرکت توسعه پروژه اوروک (Uruk Project Development Company) را در دبی بنیان گذاشت و به عنوان مدیرعامل آن فعالیت کرد. این شرکت در حوزه تولید برق و پروژه‌های بازسازی عراق فعال بود. خود او پیش از این نیز سابقه هدایت تلاش‌های بازسازی صنعت برق عراق را در دهه ۱۹۹۰ در کارنامه داشت.
جمع‌بندی
جعفر ضیا جعفر شخصیتی چندوجهی است: از یک سو، معمار فنی اصلی و مغز متفکر برنامه‌ای بود که جهان را در آستانه یک بحران هسته‌ای قرار داد و صدام حسین شخصاً برای پیشبرد آن به او اتکا کرد. از سوی دیگر، او پس از سال‌ها سکوت، به یکی از مدافعان سرسخت پاک‌سازی عراق از اتهامات مربوط به سلاح‌های کشتار جمعی در آستانه جنگ ۲۰۰۳ تبدیل شد.