فاتین گوکمن (Fatin Gökmen)، که با عنوان فاتین هوجا (Fatin Hoca) نیز شناخته میشود، اخترشناس، هواشناس و سیاستمدار برجسته اهل ترکیه بود که در دورهٔ انتقال از امپراتوری عثمانی به جمهوری ترکیه میزیست. او بیشتر به عنوان بنیانگذار و نخستین مدیر رصدخانهٔ قندیلی (Kandilli Rasathanesi) در استانبول شناخته میشود؛ نهادی که امروزه به عنوان مؤسسهٔ تحقیقاتی زلزله و رصدخانهٔ قندیلی وابسته به دانشگاه بوغازیچی فعالیت میکند.
تولد و تحصیلات
مهمت فاتین گوکمن در سال ۱۸۷۷ در منطقهٔ آکسِکی (Akseki) از توابع استان آنتالیا در ترکیه متولد شد. پدرش عبدالغفار افندی (Abdulgaffar Efendi)، یک عالم دینی سنتی و قاضی بود که در مناطق مختلف آناتولی و رومایلی خدمت میکرد. او تحصیلات ابتدایی خود را در آکسکی و آلانیا گذراند و سپس برای ادامهٔ تحصیل به استانبول رفت.
گوکمن در استانبول در مدرسهٔ فاتح (Fatih Medresesi) تحصیل کرد و همزمان در مؤسسهٔ وقتسنجی سلطان سلیم (Sultan Selim Muvakkithanesi) به کار مشغول شد. در آنجا تحت تعلیم حسین حلمی افندی (Hüseyin Hilmi Efendi)، آخرین اخترشناس ارشد عثمانی، نجوم کلاسیک و روشهای تهیهٔ تقویم را آموخت. استعداد و اشتیاق او به نجوم و ریاضیات توجه صالح زکی بیگ (Salih Zeki Bey)، ریاضیدان برجستهٔ ترک، را جلب کرد و به تشویق او در سال ۱۹۰۱ وارد مدرسهٔ ریاضیات (Riyâziyyât Medresesi) شد که تازه تأسیس شده بود. او در سال ۱۹۰۴ با رتبهٔ اول از این مدرسه فارغالتحصیل شد.
زندگی حرفهای و علمی
پس از فارغالتحصیلی، گوکمن مدتی در داروششافاکا (Dârüşşafaka) به تدریس ریاضیات پرداخت و سپس به دعوت صالح زکی بیگ به عنوان مدرس نجوم و حساب احتمالات در همان مدرسهٔ ریاضیات مشغول به کار شد. او در سال ۱۹۰۹ به عنوان مدرس نجوم و احتمالات در دانشکدهٔ علوم دانشگاه عثمانی (Dârülfünûn) منصوب شد و تا سال ۱۹۳۳ که به دلیل اصلاحات دانشگاهی از آنجا کنارهگیری کرد، به تدریس ادامه داد.
تأسیس رصدخانهٔ قندیلی
نقطهٔ عطف زندگی حرفهای گوکمن در ۲۱ ژوئن ۱۹۱۰ رقم خورد، زمانی که امرالله افندی (Emrullah Efendi)، وزیر معارف دولت جدید عثمانی، او را مأمور بازسازی رصدخانهٔ امپراتوری (Rasathane-i Amire) کرد؛ رصدخانهای که در سال ۱۸۶۸ تأسیس شده بود اما در جریان شورش ۳۱ مارس در سال ۱۹۰۹ تخریب شده بود.
گوکمن پس از بررسیهای لازم، تپهٔ اجادیه (Icadiye) در منطقهٔ قندیلی استانبول را برای احداث رصدخانهٔ جدید انتخاب کرد. در آن زمان این تپه تنها شامل چند ساختمان کوچک متعلق به یک واحد توپخانه و برجی سنگی برای دیدهبانی آتشسوزی بود. او با بودجهٔ ۵۰۰ لیرهٔ طلایی که وزیر معارف در اختیارش گذاشت، کار بازسازی و تجهیز مکان را آغاز کرد. گوکمن با انگوت (Angot)، مدیر اتحادیهٔ هواشناسی فرانسه، تماس گرفت و تجهیزات لازم برای یک ایستگاه هواشناسی درجهیک را سفارش داد. از ۱ ژوئیه ۱۹۱۱، اندازهگیری و ثبت پیوسته و سیستماتیک پارامترهای هواشناسی در این رصدخانه آغاز شد.
دستاوردهای علمی
هرچند فعالیت اولیهٔ گوکمن در رصدخانهٔ قندیلی بر هواشناسی متمرکز بود، اما کارهای او به تدریج جنبهٔ نجومی بیشتری به خود گرفت و تا زمان بازنشستگیاش در سال ۱۹۴۳ ادامه یافت. او در طول نزدیک به پانزده سال فعالیت در رصدخانه، چندین عدسی تسایس (Zeiss) را در آنجا نصب کرد.
از مهمترین آثار علمی او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
کتاب «نجوم ریاضی و نظریهٔ خطای دوگانه» (Mathematical Astronomy and the Double-false Theory) که در سال ۱۹۲۷ بر اساس سخنرانیهای دانشگاهیاش منتشر شد.
مقالهای دربارهٔ محاسبه و تعیین خورشیدگرفتگی کلی؛ او با رویکردی تحلیلی و با استفاده از هندسه، خورشیدگرفتگی ۱۶ ژوئن ۱۹۳۶ را تحلیل کرد و نتایجش توسط رصدخانهٔ قندیلی منتشر شد.
کتاب «هیئت و تقویم در ترکان قدیم» (Eski Türklerde heyet ve takvim) که در سال ۱۹۳۷ منتشر شد.
او همچنین چندین کتاب در زمینهٔ تاریخ نجوم اسلامی نوشت و به تحلیل میراث علمی عثمانی و جهان اسلام با روشهای علمی مدرن پرداخت.
گوکمن در زمینهٔ تقویم نیز تخصص داشت و در سال ۱۹۱۱ در رصدخانهٔ قندیلی مطالعاتی برای تعیین آغاز ماه رمضان انجام داد.
فعالیت سیاسی
گوکمن علاوه بر فعالیتهای علمی، در عرصهٔ سیاست نیز فعال بود. او از بنیانگذاران انجمن اتحاد و ترقی (İttihat ve Terakki Cemiyeti) بود. وی در دورهٔ هفتم (۱۹۴۳–۱۹۴۶) و دورهٔ هشتم (۱۹۴۶–۱۹۵۰) مجلس کبیر ملی ترکیه، به عنوان نمایندهٔ شهر قونیه حضور داشت. بر اساس مکاتبات رسمی مورخ ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۳، او به عنوان نامزد حزب جمهوریخواه خلق (CHP) با اجماع آرا به نمایندگی قونیه انتخاب شد.
میراث
بزرگترین میراث او بدون شک رصدخانهٔ قندیلی است که امروزه به عنوان یک مؤسسهٔ تحقیقاتی معتبر در زمینهٔ زلزلهشناسی و نجوم فعالیت میکند. کتابخانهٔ رصدخانه که شامل مجموعهای ارزشمند از نسخههای خطی و آثار چاپی است، از اهمیت تاریخی بالایی برخوردار است. در استانبول مدرسهای ابتدایی به نام او نامگذاری شده است.
گوکمن را میتوان یکی از پیشگامان نجوم مدرن در ترکیه دانست؛ او با تلفیق دانش سنتی نجوم اسلامی و روشهای علمی نوین اروپایی، نقشی کلیدی در احیای آموزش نجوم در ترکیهٔ قرن بیستم ایفا کرد.