جان داگلاس کوکرافت (Sir John Douglas Cockcroft) یکی از فیزیکدانان برجسته بریتانیایی و برنده جایزه نوبل بود که نقش محوری در پیشبرد فیزیک هسته‌ای و همچنین توسعه زیرساخت‌های انرژی و تسلیحات هسته‌ای در بریتانیا ایفا کرد. او را می‌توان حلقه اتصال میان کشف علمی «شکافتن اتم» در دهه ۱۹۳۰ و تبدیل آن به یک صنعت و سلاح در میانه قرن بیستم دانست.
زندگی‌نامه و مسیر علمی
جان کوکرافت در ۲۷ مه ۱۸۹۷ در شهر تودموردن در یورکشایر انگلستان به دنیا آمد. او تحصیلات خود را در رشته ریاضیات و مهندسی برق در دانشگاه منچستر آغاز کرد، اما تحصیلاتش با خدمت در جبهه‌های غربی جنگ جهانی اول به عنوان توپخانه‌چی قطع شد.
پس از جنگ، او تحصیلات خود را در کالج سنت جان دانشگاه کمبریج ادامه داد و در آنجا تحت سرپرستی ارنست رادرفورد، پدر فیزیک هسته‌ای، به تحقیق پرداخت و دکترای خود را در سال ۱۹۲۸ دریافت کرد. این همکاری با رادرفورد نقطه عطفی در زندگی علمی او بود.
دستاورد علمی برجسته: شکافتن اتم و جایزه نوبل
مهم‌ترین دستاورد علمی کوکرافت که شهرت جهانی برای او به ارمغان آورد، در سال ۱۹۳۲ رقم خورد. او به همراه ارنست والتون، دستگاه شتاب‌دهنده ذراتی ساختند که بعدها به نام مولد کوکرافت-والتون شناخته شد. این دستگاه با استفاده از یک میدان الکتریکی قوی، پروتون‌ها را به سرعت‌های بالا می‌رساند.
آنها از این پروتون‌های پرانرژی برای بمباران هسته اتم لیتیوم استفاده کردند و برای نخستین بار در تاریخ، توانستند یک هسته اتم را به‌طور مصنوعی و با استفاده از ذرات شتاب‌داده‌شده، بشکافند. این رویداد که به زبان عامیانه «شکافتن اتم» نام گرفت، اثباتی تجربی بر نظریه‌های فیزیک کوانتوم بود و دریچه‌ای تازه به روی تحقیقات هسته‌ای گشود. این دستاورد بزرگ در سال ۱۹۵۱ با اعطای جایزه نوبل فیزیک به کوکرافت و والتون به رسمیت شناخته شد. جایزه آنها به دلیل «کار پیشگامانه در تبدیل مصنوعی هسته‌های اتمی توسط ذرات اتمی شتاب‌داده‌شده» اهدا شد.
نقش در توسعه تسلیحات و انرژی هسته‌ای
با آغاز جنگ جهانی دوم، تخصص کوکرافت در فیزیک هسته‌ای او را به قلب تلاش‌های علمی بریتانیا رساند.
پروژه Tube Alloys و کمیته MAUD: او عضو کمیته MAUD بود، گروهی از دانشمندان که امکان‌سنجی ساخت بمب اتمی را بررسی می‌کردند. پس از آن، او در پروژه بسیار محرمانه «Tube Alloys» (پیشرو برنامه تسلیحات هسته‌ای بریتانیا) حضور داشت. در ساختار این پروژه، مسئولیت هدایت گروه تحقیقات به عهده او بود، در حالی که گروه تولید توسط کریستوفر هینتون و گروه تسلیحات توسط ویلیام پنی رهبری می‌شد.
پروژه منهتن و آزمایشگاه مونترال: با ادغام پروژه Tube Alloys در پروژه منهتن آمریکا، کوکرافت به همکاری با این پروژه پرداخت. در سال ۱۹۴۴، او به عنوان مدیر آزمایشگاه مونترال منصوب شد؛ جایی که تیمی مشترک از دانشمندان بریتانیایی، کانادایی و فرانسوی را برای توسعه راکتورهای هسته‌ای رهبری می‌کرد. تحت مدیریت او، راکتورهای تحقیقاتی ZEEP و NRX توسعه یافتند و پایه‌گذاری آزمایشگاه‌های چالک ریور انجام شد.
رهبری پس از جنگ: بنیان‌گذار انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز
پس از جنگ، کوکرافت به یکی از معماران اصلی برنامه هسته‌ای بریتانیا تبدیل شد. او به عنوان نخستین مدیر مرکز تحقیقات انرژی اتمی (AERE) در هارول منصوب شد. تحت رهبری او، این مرکز به پیشرو در توسعه انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز تبدیل شد.
اولین راکتور اروپای غربی: در ۱۵ اوت ۱۹۴۷، راکتور GLEEP در هارول راه‌اندازی شد و به عنوان اولین راکتور هسته‌ای که در اروپای غربی کار می‌کرد، شناخته شد. این راکتور با راکتور BEPO در سال ۱۹۴۸ دنبال شد.
«حماقت کوکرافت» که آینده‌نگری او را ثابت کرد: کوکرافت اصرار داشت که دودکش‌های راکتورهای تولید پلوتونیوم در ویندسکیل به فیلترهای با کارایی بالا مجهز شوند، اقدامی که در آن زمان پرهزینه بود و به تمسخر «حماقت کوکرافت» (Cockcroft’s Folly) شهرت یافت. اما در آتش‌سوزی فاجعه‌بار ویندسکیل در سال ۱۹۵۷، همین فیلترها بودند که از انتشار گسترده رادیونوکلئیدهای خطرناک به جو جلوگیری کردند و درستی تصمیم او را به‌طور تلخی اثبات کردند.
سال‌های پایانی و میراث
کوکرافت در سال ۱۹۵۹ از مدیریت AERE بازنشسته شد و به عنوان نخستین رئیس کالج چرچیل در کمبریج منصوب شد، سمتی که تا زمان مرگش در سال ۱۹۶۷ بر عهده داشت. او بین سال‌های ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۵ نیز صدراعظم دانشگاه ملی استرالیا در کانبرا بود.
او در ۱۸ سپتامبر ۱۹۶۷ در سن ۷۰ سالگی در کمبریج درگذشت و در گورستان کلیسای اسنشن در کنار همسر و پسر خردسالش که در سال ۱۹۲۹ درگذشته بود، به خاک سپرده شد.
زندگی شخصی
جان کوکرافت در سال ۱۹۲۵ با یونیس الیزابت کرابتري ازدواج کرد. حاصل این ازدواج شش فرزند بود (پنج دختر و یک پسر). گفته می‌شود او با وجود مشغله علمی فراوان، پدری خوب و متعهد بود.
اگر بخواهیم میراث کوکرافت را خلاصه کنیم، او دانشمندی بود که از یک سو با «شکافتن اتم» مرزهای دانش بشری را جابه‌جا کرد و از سوی دیگر، با رهبری فنی و مدیریتی خود، زیربنای صنعت انرژی هسته‌ای بریتانیا را بنا نهاد.