برتران گلدشمیت کیست؟
دانشمند هسته ای فرانسه
برتران گلدشمیت (Bertrand Goldschmidt) (زاده ۲ نوامبر ۱۹۱۲ در پاریس – درگذشته ۱۱ ژوئن ۲۰۰۲ در پاریس) یکی از برجستهترین شیمیدانان هستهای قرن بیستم، از معماران اصلی برنامه هستهای فرانسه و از چهرههای کلیدی دیپلماسی اتمی در جهان بود. زندگی او پیوندی عمیق میان پیشگامان اولیه رادیواکتیویته، پروژه محرمانه ساخت بمب اتمی در جنگ جهانی دوم و شکلگیری قدرت هستهای مدرن فرانسه ایجاد کرد.
تحصیلات و شاگردی نزد ماری کوری
گلدشمیت در خانوادهای یهودی و فرهنگی در پاریس به دنیا آمد. او تحصیلات عالی خود را در «مدرسه عالی فیزیک و شیمی صنعتی پاریس» (ESPCI) به پایان رساند؛ همان مؤسسهای که پیر و ماری کوری در آن عناصر رادیوم و پولونیوم را کشف کرده بودند.
در سال ۱۹۳۳، ماری کوری شخصاً گلدشمیت جوان را به عنوان دستیار آزمایشگاهی خود در «مؤسسه رادیوم پاریس» برگزید. گلدشمیت آخرین دستیار علمی بود که پیش از درگذشت ماری کوری در سال ۱۹۳۴، مستقیماً زیر نظر او کار کرد. او در این مؤسسه، تحت هدایت «ایرن و فردریک ژولیو-کوری»، تخصص عمیقی در زمینه رادیوشیمی و روشهای جداسازی عناصر پرتوزا به دست آورد و مدرک دکترای خود را دریافت کرد.
فرار از نازیها و حضور در «پروژه منهتن»
با آغاز جنگ جهانی دوم و اشغال فرانسه توسط آلمان نازی در سال ۱۹۴۰، به دلیل قوانین ضدیهودی رژیم ویشی، گلدشمیت از کار علمی در فرانسه محروم شد. او در سال ۱۹۴۱ موفق شد از طریق پرتغال به ایالات متحده بگریزد.
در آمریکا، مهارتهای کمنظیر او در رادیوشیمی بلافاصله مورد توجه قرار گرفت. او در سال ۱۹۴۲ به «آزمایشگاه متالورژی» دانشگاه شیکاگو پیوست که بخشی فوقمحرمانه از پروژه منهتن (برنامه ساخت بمب اتمی آمریکا) بود. گلدشمیت در تیم گلن سیبورگ (برنده جایزه نوبل و کاشف پلوتونیوم) مشغول به کار شد و در توسعه روشهای شیمیایی برای استخراج و خالصسازی عنصر جدید و ناشناخته «پلوتونیوم» از اورانیوم پرتودهیشده مشارکت مستقیم داشت. او تنها دانشمند فرانسوی بود که در پروژه منهتن حضور داشت.
پس از مدتی، آمریکا به دلیل حساسیتهای امنیتی و نگرانی از انتقال اطلاعات هستهای به فرانسه پس از جنگ، همکاری دانشمندان غیرآمریکایی و غیرانگلیسی را محدود کرد. به همین دلیل، گلدشمیت به کانادا رفت و در «آزمایشگاه مونترال» (پروژه مشترک هستهای بریتانیا و کانادا) به تحقیقات خود درباره چرخه سوخت هستهای و استخراج پلوتونیوم ادامه داد.
بازگشت به فرانسه و استخراج نخستین پلوتونیوم
پس از پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵، ژنرال شارل دوگل «کمیساریای انرژی اتمی فرانسه» (CEA) را تأسیس کرد تا استقلال علمی و استراتژیک فرانسه را تضمین کند. گلدشمیت در سال ۱۹۴۶ به پاریس بازگشت و به عنوان مدیر بخش شیمی به این سازمان پیوست.
دانش فنی و تجربیاتی که گلدشمیت از آزمایشگاههای آمریکا و کانادا با خود آورده بود، برای فرانسه حکم طلا را داشت؛ زیرا آمریکا پس از جنگ با تصویب «قانون مکماهون»، هرگونه انتقال فناوری هستهای به سایر کشورها (حتی متحدانش) را ممنوع کرده بود.
در نوامبر ۱۹۴۹، گلدشمیت و تیمش در قلعه «شاتیون» (Châtillon) در حومه پاریس، موفق شدند نخستین میلیگرمهای پلوتونیوم خالص را از سوخت مصرفشده نخستین راکتور آزمایشی فرانسه (راکتور زویی) استخراج کنند. این دستاورد تاریخی باعث شد فرانسه به سومین کشور جهان (پس از ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی) تبدیل شود که به فناوری کامل چرخه سوخت هستهای و جداسازی پلوتونیوم دست مییابد. این موفقیت، زیربنای اصلی تولید برق هستهای گسترده در فرانسه و همچنین ساخت نخستین بمب اتمی این کشور (آزمایش جربوآز بلو در سال ۱۹۶۰) شد.
دیپلماسی هستهای و آژانس بینالمللی انرژی اتمی
گلدشمیت از سال ۱۹۵۳ تا زمان بازنشستگیاش در اواخر دهه ۱۹۷۰، مدیریت روابط بینالملل کمیساریای انرژی اتمی فرانسه را بر عهده داشت. او به یکی از چهرههای اصلی دیپلماسی هستهای جهان تبدیل شد و نقش مهمی در مذاکرات بینالمللی ایفا کرد:
تأسیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA): او در تدوین اساسنامه این آژانس مشارکت داشت و سالها نماینده رسمی فرانسه در شورای حکام آن بود. در سال ۱۹۸۰، ریاست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی را بر عهده گرفت.
کمیته علمی سازمان ملل: او نماینده فرانسه در کمیته علمی سازمان ملل متحد درباره اثرات تابشهای اتمی (UNSCEAR) بود.
مخالفت با انحصار هستهای: گلدشمیت همواره از حق کشورها برای دسترسی به فناوری صلحآمیز هستهای تحت نظارتهای بینالمللی دفاع میکرد و با سیاستهای انحصارطلبانه ابرقدرتها در این زمینه مخالف بود.
آثار مکتوب و جوایز
برتران گلدشمیت علاوه بر فعالیتهای آزمایشگاهی و دیپلماتیک، تاریخنگار برجسته عصر اتم نیز بود. کتابهای او به دلیل آنکه از زبان یکی از بازیگران اصلی پشت پرده تاریخ هستهای نوشته شدهاند، از معتبرترین منابع تاریخی به شمار میروند. از مهمترین آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
ماجرای اتمی (L’Aventure atomique – 1962)
رقابتهای اتمی (Les Rivalités atomiques – 1967)
مجموعه اتمی (Le Complexe atomique – 1980)
پیشگامان اتم (Pionniers de l’atome – 1987)
او در سال ۱۹۶۷ به پاس خدمات علمی و بینالمللیاش، جایزه معتبر «اتم برای صلح» (Atoms for Peace Award) را دریافت کرد. برتران گلدشمیت سرانجام در سال ۲۰۰۲ در سن ۸۹ سالگی در پاریس درگذشت و میراثی ماندگار در تاریخ علم و سیاست قرن بیستم از خود به جای گذاشت.