لو لانداو (Lev Landau) یکی از برجستهترین فیزیکدانان نظری قرن بیستم و برنده جایزه نوبل بود که نقش مهمی در برنامه تسلیحات هستهای شوروی ایفا کرد.
زندگینامه و مسیر علمی
لِو داویدوویچ لانداو در ۲۲ ژانویه ۱۹۰۸ در باکو، در خانوادهای یهودیتبار به دنیا آمد . او نابغهای کمنظیر بود؛ بهطوریکه در ۱۳ سالگی تمام دوره دبیرستان را به پایان رساند و در ۱۹ سالگی (۱۹۲۷) اولین مقاله علمی خود را منتشر کرد . او در دانشگاههای باکو و لنینگراد تحصیل کرد و سپس برای تکمیل مطالعات خود به اروپا سفر کرد . در این سفرها با فیزیکدانان بزرگی مانند نیلز بور (که او را استاد خود میدانست) و ولفگانگ پاولی آشنا شد و با رودولف پایرلز (از دانشمندان کلیدی برنامه هستهای بریتانیا) دوستی و همکاری علمی پیدا کرد .
دستاوردهای علمی (میراث لانداو)
لانداو کمکهای بنیادینی به تقریباً تمام شاخههای فیزیک نظری کرد. به مناسبت ۵۰ سالگی او، همکارانش ۱۰ فرمول معروف او را روی یک لوح مرمری حک کردند که به «ده فرمان» یا «لانداشِت» معروف شد . برخی از مهمترین کارهای او عبارتند از:
نظریه ابرمیعان (Superfluidity): کشف و توضیح رفتار هلیوم مایع در دمای بسیار پایین که برای همین کار در سال ۱۹۶۲ جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد.
نظریه گذار فاز درجه دو: توضیح چگونگی تغییر حالت مواد در نقطه بحرانی.
معادله لانداو-گینزبورگ: در زمینه ابررسانایی.
میرایی لانداو: در فیزیک پلاسما.
نظریه مایع فرمی: توضیح رفتار هلیوم-۳.
او همچنین مؤسس یک مکتب فکری بسیار تأثیرگذار در فیزیک نظری شوروی بود و کتاب چندجلدی «دوره فیزیک نظری» او (که با همکاری شاگردش، یوگنی لیفشیتز نوشت) همچنان یکی از منابع اصلی آموزش فیزیک در جهان است .
نقش در برنامه هستهای شوروی (پروژه اتمی)
با وجود اینکه لانداو یک فیزیکدان نظری محض بود، نقش کلیدی در ساخت سلاحهای هستهای شوروی ایفا کرد.
چگونه وارد پروژه شد؟ در سال ۱۹۴۳، ایگور کورچاتوف (مدیر علمی پروژه اتمی شوروی) متوجه شد که محاسبات مربوط به رفتار ماده در انفجار هستهای (پلاسمای داغ) بسیار پیچیده است و نیاز به یک نظریهپرداز برجسته دارد. او از لاورنتی بریا (رئیس پروژه) درخواست کرد که لانداو را به پروژه اضافه کند ، بریا با این درخواست مخالفت کرد . کورچاتوف تسلیم نشد و در نهایت در فوریه ۱۹۴۶، لانداو رسماً به پروژه هستهای شوروی پیوست .
او چه کاری انجام داد؟ لانداو یک گروه نظری در مؤسسه مسائل فیزیکی (تحت رهبری پیوتر کاپیتسا) تشکیل داد. مهمترین دستاورد او در این پروژه، توسعه روشهای محاسباتی برای شبیهسازی «واکنش زنجیرهای انفجاری» و بهویژه «موج ضربهای» ناشی از انفجار بود . او و تیمش (که شامل شاگردانش مانند ایساک خالاتنیکوف بود) محاسبات دقیقی انجام دادند که پیشبینی انرژی آزادشده در انفجار را ممکن میساخت . این محاسبات برای طراحی بمبهای اتمی و بهویژه بمب هیدروژنی (که به دما و فشار بسیار بالایی نیاز دارد) حیاتی بود.
سهم در بمب هیدروژنی: در اوایل دهه ۱۹۵۰، لانداو مستقیماً روی نظریه «واکنش دتریم» (سوخت اصلی بمب هیدروژنی) کار کرد . او رهبری محاسبات مربوط به محصول RDS-6s (اولین بمب هیدروژنی شوروی که در سال ۱۹۵۳ آزمایش شد) را بر عهده داشت . گزارشهای رسمی پروژه، کار لانداو را «سطح علمی بالا» و «مبنای محاسبات برای انقباض و بازدهی محصولات» توصیف کردهاند .
جوایز و پایان کار: به خاطر این تلاشها، او دو بار (در سالهای ۱۹۴۹ و ۱۹۵۳) جایزه «استالین» را دریافت کرد و در سال ۱۹۵۴ عنوان «قهرمان کار سوسیالیستی» به او اعطا شد . با این حال، بلافاصله پس از مرگ استالین در سال ۱۹۵۳، لانداو از ادامه کار روی پروژه اتمی امتناع کرد .
حادثه تلخ و سالهای پایانی
در ۷ ژانویه ۱۹۶۲، لانداو در یک تصادف رانندگی شدید در جادهای یخزده در نزدیکی مسکو به شدت مجروح شد و به کما رفت . تلاش پزشکان برای نجات او یکی از بزرگترین عملیات پزشکی تاریخ شوروی توصیف شده است، اما او هرگز به طور کامل بهبود نیافت و فعالیت علمیاش عملاً متوقف شد . جایزه نوبل او در همان سال ۱۹۶۲ اعلام شد. او سرانجام در ۱ آوریل ۱۹۶۸ در مسکو درگذشت .
جمعبندی
لو لانداو یک نابغه نظری بود که با وجود تمایل به فیزیک محض، به دلیل نیاز امنیتی شوروی، دانش خود را در خدمت پروژه هستهای قرار داد. سهم اصلی او در این پروژه، توسعه چارچوب نظری و روشهای محاسباتی برای درک فیزیک انفجارهای هستهای بود، که این امر برای ساخت سلاحهای اتمی و هیدروژنی شوروی حیاتی بود.