جایانت ویشنو نارلیکار (Jayant Vishnu Narlikar) اخترفیزیکدان و کیهانشناس برجستهٔ هندی بود که با نظریههای جسورانه و تلاشهای بیوقفهاش در آموزش علوم، چشمانداز علمی هند را دگرگون کرد. او در ۲۰ مه ۲۰۲۵ در پونا درگذشت.
زندگی و تحصیلات
نارلیکار در ۱۹ ژوئیه ۱۹۳۸ در کولهپور، مهاراشترا، در خانوادهای دانشگاهی متولد شد. پدرش، ویشنو واسودف نارلیکار، ریاضیدانی برجسته بود. او تحصیلات اولیه را در دانشگاه هندوی بنارس گذراند و سپس برای دکترا زیر نظر اخترشناس بریتانیایی، فرد هویل، به دانشگاه کمبریج رفت. همکاری آنها منجر به نظریه گرانش هویل-نارلیکار شد.
دستاوردهای علمی
نظریه گرانش هویل-نارلیکار (۱۹۶۶): این نظریه که مبتنی بر اصل ماخ و مفهوم «کنش از راه دور» بود، تلاشی برای چارچوببندی گرانش به شکلی متفاوت از نظریه نسبیت عام اینشتین به شمار میرفت.
کیهانشناسی حالت شبهپایدار (Quasi-Steady State Cosmology): نارلیکار و هویل با تردید نسبت به مدل مهبانگ که به دلیل تکینگیهای ریاضیاش از نظر آنها رضایتبخش نبود دیدگاهی جایگزین از جهانی بدون آغاز را توسعه دادند. این نظریه در سال ۱۹۹۳ به عنوان رقیبی برای کیهانشناسی استاندارد مهبانگ مطرح شد.
نارلیکار همچنین بر روی مسائل نظری دشواری مانند مدلهای کیهانشناختی نیوتنی با چرخش و برش، سن کهکشانها، و اصل ماخ کار کرد.
نهادسازی علمی
نارلیکار در سال ۱۹۷۲ به هند بازگشت و به مؤسسه تحقیقات بنیادی تاتا (TIFR) پیوست و گروهی از دانشمندان را گرد هم آورد که تأثیرشان اخترفیزیک هند را برای نسلها شکل داد. از میان شاگردان او میتوان به تانو پادمانابان، سانجیو دوراندار و آجیت کمبهاوی اشاره کرد.
در سال ۱۹۸۸، او مرکز بیندانشگاهی نجوم و اخترفیزیک (IUCAA) را در پونا تأسیس کرد که بسیاری آن را ماندگارترین میراث نهادی او میدانند. ایدهٔ تأسیس IUCAA از چالشهای عملی پژوهش نجومی نشأت گرفت: تلسکوپهای باکیفیت بسیار گران بودند و به دلیل زمان رصد محدود، اغلب کماستفاده میماندند. نارلیکار مدلی نهادی را طراحی کرد که به دانشگاههای سراسر کشور امکان دسترسی جمعی به امکانات پیشرفته را میداد. او IUCAA را بر اساس یک «راه هشتگانه» طرحی الهامگرفته از بودیسم که آموزش، پژوهش، آموزش تخصصی و ترویج علم را در بر میگرفت ساخت و معمار مشهور چارلز کوریا را متقاعد کرد که پردیس آن را طراحی کند.
ترویج علم و نویسندگی
نارلیکار یکی از نخستین و پرکارترین نویسندگان داستانهای علمی-تخیلی و علم عمومی در هند بود. او مفاهیمی مانند سیاهچالهها و اتساع زمان را به اتاقهای نشیمن و کلاسهای درس هند آورد. او به سه زبان انگلیسی، مراتی و هندی مینوشت و کتابها، مقالات و ستونهای متعددی برای عموم مردم تألیف کرد. از جمله آثار او میتوان به رمان «بازگشت وامان» (The Return of Vaman) اشاره کرد.
او در سال ۱۹۷۴ با برنده شدن جایزهٔ اول در مسابقهٔ داستاننویسی شورای ویدیان مراتی، فعالیت خود در داستاننویسی علمی-تخیلی را آغاز کرد.
جوایز و افتخارات
نارلیکار جوایز متعدد ملی و بینالمللی دریافت کرد:
پادما بهوشان (۱۹۶۵): سومین نشان غیرنظامی هند، در سن ۲۶ سالگی
ویبهوشان (۲۰۰۴): دومین نشان غیرنظامی هند
جایزهٔ بَهاتناگار (Bhatnagar Award)
جایزهٔ M.P. Birla
جایزهٔ پری ژانسن (Prix Jules Janssen) از انجمن نجوم فرانسه (۲۰۰۴)
جایزهٔ کالینگا یونسکو (UNESCO Kalinga Prize) برای ترویج علم (۱۹۹۶)
جایزهٔ ایندیرا گاندی از آکادمی ملی علوم هند
جایزهٔ ساهیتیا آکادمی
وگیان رتن (Vigyan Ratna): بالاترین افتخار علمی هند، که در سال ۲۰۲۵ پس از مرگ به او اعطا شد.
او همچنین عضو انجمن سلطنتی نجوم لندن و عضو هر سه آکادمی ملی علوم هند و آکادمی جهانی علوم (TWAS) بود.
ویژگیهای شخصیتی و میراث
نارلیکار به خاطر آزاداندیشی و حمایت از ایدههای غیرمتعارف شهرت داشت. تارون سورادیپ، یکی از آخرین شاگردان او، به یاد میآورد: «او به من آزادی کامل فکر داد. من روی ایدههای غیرمعمول کار میکردم که او از جدی گرفتن آنها بسیار خوشحال بود.» در یک مورد، سورادیپ مقالهای با نام هر دو نفر ارائه داد؛ نارلیکار فوراً نام خود را از فهرست نویسندگان خط زد و گفت: «این کاملاً کار شما بود.»
او همچنین در برابر شبهعلم و خرافات مبتنی بر طالعبینی قاطعانه ایستاد و به ترویج علم و توانمندسازی بخش دانشگاهی متعهد بود.
میراث ماندگار او، IUCAA، از یک آپارتمان ۱۰۰ فوت مربعی به یک پردیس تحقیقاتی پرجنبوجوش و سرسبز تبدیل شد و به عنوان الگویی برای دموکراسی علمی در هند شناخته میشود.