پروفسور جیم الخلیلی (Jim Al-Khalili) یک فیزیکدان نظری برجسته، نویسنده و مروج علمِ عراقی‌الاصل و بریتانیایی است که به دلیل توانایی کم‌نظیرش در توضیح مفاهیم پیچیده فیزیک برای عموم مردم شهرت جهانی دارد. او ترکیبی از یک پژوهشگر دانشگاهی در سطح بالا و یک چهره رسانه‌ای محبوب است.
زندگی‌نامه و مسیر تحصیلی
جیم الخلیلی با نام کامل جمیل صادق «جیم» الخلیلی، در ۲۰ سپتامبر ۱۹۶۲ در بغداد، عراق متولد شد. پدر او عراقی و مادرش انگلیسی بود. او دوران کودکی و تحصیلات اولیه خود را در بغداد گذراند و در سال ۱۹۷۹، در سن ۱۶ سالگی، همراه با خانواده‌اش عراق را به مقصد بریتانیا ترک کرد.
او تحصیلات عالی خود را در دانشگاه ساری (University of Surrey) در بریتانیا ادامه داد و در سال ۱۹۸۶ مدرک کارشناسی خود را در رشته علوم فیزیک دریافت کرد. سپس در سال ۱۹۸۹ موفق به اخذ دکترای تخصصی (PhD) در نظریه واکنش‌های هسته‌ای از همان دانشگاه شد. پس از آن، دوره پسادکتری خود را در کالج دانشگاهی لندن (UCL) گذراند و سپس به دانشگاه ساری بازگشت تا به تدریس و پژوهش بپردازد.
حرفه علمی و پژوهش‌ها
الخلیلی استاد تمام فیزیک نظری در دانشگاه ساری است و کرسی «مشارکت عمومی در علم» را نیز در این دانشگاه بر عهده دارد. او در حال حاضر به عنوان استاد برجسته بازنشسته (Distinguished Professor Emeritus) در این دانشگاه فعالیت می‌کند.
حوزه‌های پژوهشی اصلی او عبارتند از:
فیزیک هسته‌ای نظری: تخصص اولیه و اصلی او بود. او به طور خاص برای کارش روی «اثر هاله نوترونی» (neutron halo effect) در هسته‌های اتمی ناپایدار (هسته‌های عجیب و غریب) شهرت دارد و سال‌ها روی مدل‌سازی ریاضی این پدیده کار کرد.
زیست‌شناسی کوانتومی (Quantum Biology): در سال‌های اخیر، پژوهش‌های او به این حوزه نوظهور و میان‌رشته‌ای معطوف شده است که به بررسی نقش اثرات کوانتومی در فرآیندهای زیستی (مانند جهش‌های ژنتیکی) می‌پردازد. او در این زمینه پیشگام بوده و در سال ۲۰۱۸ به تأسیس اولین مرکز آموزش دکتری زیست‌شناسی کوانتومی در جهان در دانشگاه ساری کمک کرد.
مبانی و تاریخ مکانیک کوانتومی: او به مبانی نظری و تاریخچه این علم نیز علاقه عمیقی دارد و در سال ۲۰۲۰ یک «مرکز مبانی کوانتومی» را تأسیس نمود.
مروج علم: نویسنده و برنامه‌ساز
شهرت اصلی الخلیلی در سطح جهان مدیون فعالیت‌های گسترده او در زمینه ترویج علم است. او این کار را از اواسط دهه ۱۹۹۰ آغاز کرد، در زمانی که همکاران ارشدش به او هشدار می‌دادند که این کار به اعتبار دانشگاهی‌اش آسیب می‌زند؛ اما او مسیر خود را ادامه داد و امروزه یکی از چهره‌های شاخص علم عمومی است.
کتاب‌ها: او ۱۶ کتاب در زمینه علم عمومی و تاریخ علم نوشته است که به ۲۶ زبان ترجمه شده‌اند. از جمله کتاب‌های معروف او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
«کوانتوم: راهنمایی برای سرگشتگان» (Quantum: A Guide for the Perplexed): این کتاب نقش کلیدی در دریافت جایزه معتبر مایکل فارادی از سوی انجمن سلطنتی داشت.
«زندگی در لبه» (Life on the Edge: The Coming of Age of Quantum Biology): که نامزد دریافت جایزه شده و به زیست‌شناسی کوانتومی می‌پردازد.
«رهجویان: عصر طلایی علم عربی» (Pathfinders: The Golden Age of Arabic Science): که به تاریخ درخشان علم در جهان اسلام می‌پردازد.
«پارادوکس» (Paradox): که به بررسی معماهای بزرگ فیزیک می‌پردازد.
رادیو و تلویزیون: او مجری برنامه‌های متعدد علمی در BBC است. از جمله برنامه رادیویی طولانی‌مدت و محبوب «The Life Scientific» در رادیو ۴ بی‌بی‌سی که از سال ۲۰۱۱ تاکنون آن را اجرا می‌کند و با دانشمندان برجسته درباره زندگی علمی‌شان گفتگو می‌کند. او همچنین مستندهای تلویزیونی متعددی مانند «شیمی: یک تاریخ فرار» (Chemistry: A Volatile History) را ارائه کرده که نامزد جایزه بفتا شده است.
افتخارات و جوایز
الخلیلی به دلیل خدماتش به علم و ترویج آن، جوایز و افتخارات متعددی دریافت کرده است:
نشان امپراتوری بریتانیا (OBE) در سال ۲۰۰۸ و ارتقا به فرمانده (CBE) در سال ۲۰۲۱ برای خدماتش به علم.
عضو انجمن سلطنتی (FRS)، یکی از معتبرترین جوایز علمی بریتانیا.
جایزه مایکل فارادی انجمن سلطنتی در سال ۲۰۰۷ (به عنوان جوان‌ترین دریافت‌کننده در آن زمان) برای ترویج علم.
اولین مدال استیون هاوکینگ برای ارتباطات علمی در سال ۲۰۱۶.
مدال کلوین از مؤسسه فیزیک بریتانیا در سال ۲۰۱۱.
زندگی شخصی
جیم الخلیلی با همسرش جولی در ساوث‌سی، همپشایر در انگلستان زندگی می‌کند و دو فرزند بزرگسال دارد که در دانشگاه تحصیل می‌کنند.
در مجموع، پروفسور جیم الخلیلی چهره‌ای است که مرزهای میان پژوهش آکادمیک و ارتباط با عموم را برداشته و با اشتیاقی وصف‌ناپذیر، زیبایی و اهمیت علم فیزیک را به میلیون‌ها نفر در سراسر جهان نشان داده است.