چنگ کایجیا: «فرمانده هسته‌ای» و معمار سپر هسته‌ای چین
چنگ کایجیا (۱۹۱۸–۲۰۱۸) فیزیک‌دان نظری برجسته، از بنیان‌گذاران برنامه سلاح‌های هسته‌ای چین و معمار اصلی سیستم علمی و فنی آزمایش‌های هسته‌ای این کشور بود. او به دلیل نقش محوری در طراحی و هدایت ده‌ها آزمایش هسته‌ای، لقب «فرمانده هسته‌ای» را دریافت کرد. زندگی او آمیزه‌ای از تعهد علمی بی‌نظیر، میهن‌پرستی عمیق و فداکاری شخصی است که بیش از دو دهه را در انزوا و گمنامی در صحرای گوبی سپری کرد.
زندگی اولیه و تحصیلات: از ووجیانگ تا ادینبرو
چنگ کایجیا در ۳ اوت ۱۹۱۸ در ووجیانگ، استان جیانگسو به دنیا آمد. او در سال ۱۹۳۷ در رشته فیزیک دانشگاه ژجیانگ پذیرفته شد و در سال ۱۹۴۱ با مدرک کارشناسی فارغ‌التحصیل و به عنوان مدرس در همان دانشگاه مشغول به کار شد.
استعداد او در فیزیک نظری او را در سال ۱۹۴۶ به دانشگاه ادینبرو در انگلستان کشاند، جایی که موفق شد تحت نظارت مکس بورن، فیزیک‌دان برجسته آلمانی و برنده جایزه نوبل، به تحصیل بپردازد و در سال ۱۹۴۸ مدرک دکترای خود را دریافت کند. در طول این مدت، او با همکاری استادش مدل «دو نوار» ابررسانایی را ارائه داد و مقالاتی در مجلات معتبری مانند نیچر منتشر کرد. او در محافل علمی با نابغه‌هایی مانند هایزنبرگ، دیراک و شرودینگر بحث و تبادل نظر داشت و به عنوان یک فیزیک‌دان نظری توانمند شناخته می‌شد.
بازگشت به چین و چرخش از فیزیک نظری به سلاح هسته‌ای
چنگ در سال ۱۹۵۰، با وجود شرایط دشوار در چین تازه تأسیس، درخواست استادش برای ماندن در انگلستان را رد کرد و با هدف خدمت به میهن به چین بازگشت. او ابتدا در دانشگاه‌های ژجیانگ و نانجینگ به تدریس و پژوهش پرداخت و در این دوره، نخستین کتاب درسی «فیزیک حالت جامد» چین را منتشر کرد و پایه‌گذار تحقیقات سیستماتیک در زمینه نظریه اتلاف حرارتی در کشورش شد.
نقطه عطف زندگی او در سال ۱۹۶۰ رقم خورد. زمانی که چیان سانچیانگ، «پدر انرژی هسته‌ای چین»، او را برای پیوستن به برنامه مخفیانه سلاح‌های هسته‌ای فراخواند، چنگ بدون تردید مسیر علمی خود را تغییر داد و از دانشگاه به یک پروژه ملی و کاملاً محرمانه پیوست.
نقش در برنامه سلاح‌های هسته‌ای
چنگ کایجیا در برنامه هسته‌ای چین مسئولیت طراحی و ارزیابی علمی آزمایش‌های هسته‌ای را بر عهده گرفت. او به عنوان یکی از رهبران فنی و علمی، سیستم اندازه‌گیری، تشخیص و تحلیل داده‌های آزمایش‌های هسته‌ای را بنیان گذاشت. نقش او تنها به محاسبات نظری محدود نبود؛ بلکه مدیریت فنی و هماهنگی تیم‌های متعدد علمی و مهندسی را نیز در بر می‌گرفت.
آزمون‌های هسته‌ای و لقب «فرمانده هسته‌ای»
چنگ کایجیا در طراحی و هدایت آزمایش‌های کلیدی چین نقش محوری داشت، از جمله:
اولین آزمایش بمب اتمی چین در ۱۶ اکتبر ۱۹۶۴
اولین آزمایش بمب هیدروژنی چین در ۱۷ ژوئن ۱۹۶۷
ده‌ها آزمایش هسته‌ای دیگر در مناطق آزمایشی صحرای گوبی
او به دلیل تسلط بر جزئیات فنی، توانایی سازمان‌دهی و حضور مؤثر در صحنه آزمایش‌ها، به «فرمانده هسته‌ای» شهرت یافت. سیستم علمی و فنی‌ای که او پایه‌گذاری کرد، بعدها به الگویی برای آزمایش‌های هسته‌ای چین تبدیل شد.
افتخارات و میراث علمی
چنگ کایجیا در سال ۱۹۸۰ به عضویت آکادمی علوم چین انتخاب شد. او در سال ۱۹۹۹ مدال «دو بمب، یک ماهواره» را دریافت کرد. در سال ۲۰۱۳، بالاترین جایزه ملی علوم و فناوری چین به او اعطا شد. او همچنین به عنوان یکی از چهره‌های ماندگار تاریخ علم و فناوری چین در حوزه دفاعی شناخته می‌شود.
سال‌های پایانی و درگذشت
چنگ کایجیا در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۸، در سن ۱۰۰ سالگی درگذشت. او تا پایان عمر به عنوان نمادی از تعهد علمی و فداکاری ملی در چین مورد احترام بود. میراث او نه تنها در دستاوردهای فنی برنامه هسته‌ای چین، بلکه در تربیت نسل‌هایی از دانشمندان و مهندسان هسته‌ای باقی مانده است.