خضر حمزه (Khidhir Hamza) یکی از چهره‌های بحث‌برانگیز و کلیدی در تاریخ برنامه تسلیحات هسته‌ای عراق است. او که روزگاری از مدیران ارشد این برنامه بود، پس از فرار از عراق به یکی از منابع اصلی اطلاعاتی غرب درباره برنامه‌های تسلیحاتی صدام حسین تبدیل شد، اما صحت ادعاهایش بعدها به شدت زیر سؤال رفت.
تحصیلات و ورود به برنامه هسته‌ای
خضر حمزه در سال ۱۹۳۹ (یا به روایتی ۱۹۳۷) در عراق متولد شد. او تحصیلات خود را در سطح عالی ادامه داد و مدرک کارشناسی فیزیک را از دانشگاه بغداد (۱۹۶۰)، کارشناسی ارشد را از مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) (۱۹۶۵) و دکترای فیزیک را از دانشگاه ایالتی فلوریدا (۱۹۶۹) دریافت کرد.
او در ابتدا قصد داشت در آمریکا بماند و به تدریس بپردازد، اما پس از کودتای ۱۹۶۸ در عراق و با توجه به خطراتی که خانواده‌اش را در صورت ماندن در خارج تهدید می‌کرد، به عراق بازگشت. او در سال ۱۹۷۰ به کمیسیون انرژی اتمی عراق پیوست و به سرعت در سلسله‌مراتب آن بالا رفت و تا سال ۱۹۹۰ در آنجا مشغول بود.
نقش در برنامه هسته‌ای صدام
حمزه در کتاب خود با عنوان «بمب‌ساز صدام» (Saddam’s Bombmaker) که در سال ۲۰۰۱ منتشر شد، مدعی است که نقشی محوری در طراحی بمب اتمی عراق داشته است. او خود را «پدر بمب عراق» معرفی می‌کند و می‌گوید رژیم صدام او را مجبور کرده بود که از ابتدا یک دستگاه طراحی کند و قیمت سرپیچی از این دستور، شکنجه بوده است. به گفته او، این برنامه تا سال ۱۹۹۱ و پیش از جنگ خلیج فارس، به جز در تأمین اورانیوم، برای ساخت یک بمب ابتدایی آماده بوده است.
فرار و زندگی در تبعید
خضر حمزه در سال ۱۹۹۴ (برخی منابع ۱۹۹۵) از عراق فرار کرد. او پس از سفری پرمخاطره و در حالی که مأموران عراقی او را تعقیب می‌کردند، سرانجام در سفارت آمریکا در مجارستان تسلیم شد. روایت‌های متفاوتی درباره نحوه فرار او وجود دارد، اما همه منابع بر تبعید او به آمریکا اتفاق نظر دارند.
ادعاها و سقوط اعتبار
حمزه پس از فرار، اطلاعاتی را به سازمان‌های اطلاعاتی غربی، از جمله CIA، ارائه داد و ادعا کرد که برنامه‌های تسلیحات کشتار جمعی (WMD) صدام، از جمله برنامه هسته‌ای، همچنان فعال و در حال پیشرفت هستند.
با این حال، اعتبار او بعدها به شدت خدشه‌دار شد:
رد ادعاها: ادعاهای او درباره فعال بودن برنامه‌های تسلیحات کشتار جمعی، پس از اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ و عدم کشف چنین سلاح‌هایی، بی‌اعتبار شد.
انکار نقش رهبری: نقش خودخوانده او به عنوان «رئیس سابق برنامه تسلیحات هسته‌ای» عراق نیز رد شده است. منتقدان می‌گویند او یک مدیر ارشد اداری بود، نه یک دانشمند ارشد فنی که بمب را طراحی کرده باشد.
انتقاد کارشناسان: کارشناسان برجسته‌ای مانند دیوید آلبرایت، بازرس پیشین هسته‌ای، کتاب او را «پر از نادرستی‌های فنی» توصیف کرده و گفته‌اند که او بدون شک «اهمیت خود را بزرگ‌نمایی کرده است». همچنین گزارش شده که برخی مقامات، او را «دروغگوی حرفه‌ای» خوانده‌اند.
نقش در جنگ: با وجود این، نقش او در متقاعد کردن دولت بوش برای حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ قابل انکار نیست. او در سال ۲۰۰۲ در برابر کنگره آمریکا شهادت داد و ادعاهایش به عنوان بخشی از مبنای اطلاعاتی جنگ مورد استفاده قرار گرفت.
جمع‌بندی
خضر حمزه شخصیتی پیچیده است. او به عنوان یک فیزیکدان هسته‌ای آموزش‌دیده، واقعاً در سطوح بالای برنامه هسته‌ای عراق حضور داشته است. اما داستان او بیشتر به دلیل ادعاهای اغراق‌آمیز و بی‌اعتبارش پس از فرار به غرب شناخته می‌شود. او نمونه‌ای کلاسیک از یک «منبع اطلاعاتی» است که روایت‌هایش با اهداف سیاسی زمانه همسو شد، اما بعدها مشخص شد که با واقعیت‌های میدانی فاصله زیادی داشته است.